Hayat önden gider, literatür onu takip eder. Önce kurumlar ortaya çıkar, isim sonra konur. Önce keşif veya icat yapılır, ardından onu tanımlayacak kelime veya kavram seçilir. Yani çocuk doğar, ismi sonradan konur.

Bugün şahitlik ettiğimiz değişim tam da budur: Siyasal, ekonomik ve kültürel kararların meşruiyeti, iktidarların otoritesi ve yönlendirme gücü insan iradesinden uzaklaşarak veriyi üreten, işleyen ve yorumlayan sistemlerin eline geçiyor. İşte bu yeni yönetim biçimini tanımlarken “Veriokrasi” kavramını kullanıyorum. Veriokrasinin yeni bir devlet türü ortaya çıkaracağını; “Algoritmik Veri Devletleri” olarak tanımladığım bu yeni formun, ne klasik ulus devlet anlayışıyla ne de mevcut küresel yönetişim modelleriyle bağdaşmadığını düşünüyorum.

“Veriokrasi” ve “Algoritmik Veri Devletleri” kavramları bana ait. Kalıcı olmayabilir. Muhtemelen birkaç yıl sonra unutulup gidebilirler. Ancak bu kavramların işaret ettiği olgular güçlenmeye devam edecek ve o gün geldiğinde yeni kelimeler türetilecek. Ben de herkes gibi o zaman onları kullanırım. Fakat bugün asıl mesele isimler değil, bu dönüşümün tam merkezinde duran Türkiye’nin konumudur.

Türkiye, Veriokrasi çağının yeni eksen mücadelesini uzaktan izleyen bir figüran olamaz. Son bölgesel gerilimler ve çatışmalar göstermiştir ki Türkiye; ne Washington-Tel Aviv hattının dijital ve finansal tahakkümüne teslim olabilir, ne de Tahran’ı ve diğer bölgesel statükoları anti-emperyalist bir romantizmle meşrulaştırabilir. Osmanlı mirası, Cumhuriyet birikimi ve çok katmanlı toplumsal yapısıyla ülkemiz; güç, hukuk, ahlâk ve strateji arasında özgün bir denge kurma potansiyeline sahiptir. 

Dünyanın her bir köşesinden diğer bütün köşelerine, kıtalar ve dijital ağlar üzerinden akan enerji, sermaye ve devasa veri akışının yarattığı bu yeni küresel jeopolitik, Türkiye’nin önüne tarihî bir pencere açmaktadır. Bu akışın merkezinde yer almak, Türkiye’ye geçiş çağının kazananları arasında yer alabilmesi için 11 stratejik fırsat sunmaktadır. Bu fırsatlar, sadece ekonomik birer kalkınma reçetesi değildir. Batı’nın veri kapitalizmi ile Doğu’nun veri diktatörlüğü arasında sıkışan dünyaya Türkiye’nin sunduğu, insan onurunu ve veri mukaddesatını merkeze alan o Üçüncü Yolun köşe taşlarıdır.

Aşağıda ele alacağımız her bir başlık, uzun zamandır üzerinde çalıştığım ve bir kısmını 2004 yerel seçimlerinde Ankara vizyonu olarak ortaya koyduğum projelerin, bugünün dijital gerçekliğiyle rafine edilmiş halidir. Dün birer yerel yönetim vizyonu olan bu fikirler, bugün artık birer milli beka ve küresel rekabet gerekliliğine dönüşmüştür. Bu önerileri herhangi bir siyasi partinin dar seçim beyannamesi iddiasıyla değil, siyaset üstü bir devlet politikasının, teknokrasinin ve bilimin konusu olarak tartışmaya açıyorum.

1. Dijital Köyler ve Yazılım Havzaları: Fabrika Bacasından Fiber Kabloya

Türkiye, 21. yüzyılın bu ikinci çeyreğinde kendisini yeniden tarif etmek zorunda. Eskiden jeopolitik konumumuzdan, köprü olmamızdan bahsederdik. Orada mı kalacağız? Yoksa zihinsel ve teknolojik kapasitemizle masaya oturma zamanı geldi mi? 

Sanayi çağında Organize Sanayi Bölgeleri nasıl bir kalkınma motoru olduysa, yapay zekâ ve veri çağının da kendine has üretim havzaları olacak. Bugün dünya, fiziksel sermaye kadar dijital sermayenin de göç ettiği bir dönemi yaşıyor. Bir yazılımcı, bir veri bilimci ya da yapay zekâ girişimcisi artık gri metropollerin plazalarına sıkışmak istemiyor. Nitelikli insan artık nerede yaşam kalitesi yüksekse nerede maliyet avantajı ve hukuki güvenlik varsa orada üretmeyi seçiyor. 

İşte tam bu noktada elimizde müthiş bir fırsat var. Anamur, Antalya, Bodrum, Çeşme, Edremit, Gelibolu, Mudanya, Ürgüp, Amasra, Elazığ, Samsun, Van ve Mardin gibi belirli Anadolu havzalarını sadece turizm haritasında konumlandırmak, bugünün teknolojik gerçekliğiyle bağdaşmayan, miadını doldurmuş bir yaklaşımdır. Bu bölgelerin ağırlama merkezleri olmaktan çıkıp, dijital üretim üslerine dönüşmesinin zamanı gelmiştir. Mesele sadece üç beş şirketi Türkiye’ye çekmek değildir. Türkiye kısa sürede kod yazılan, veri işlenen, yapay zekâ eğitilen küresel bir cazibe merkezi hâline gelebilir.  Çok zor değil. Başardığımızda turizm geliri mevsimlik olmaktan çıkar, yılın 12 ayına yayılır. Gençlerimiz için sadece otellerde çalışmak değil, dünya devleriyle rekabet edecek yazılım ekosistemlerinde yer almak bir istihdam standardı haline gelir. 

Aslında Dijital Köyler fikri, kalkınmanın coğrafyasının yeni tanımıdır. Bugün yazılımcıların fabrika bacasına ihtiyacı yok. Onları heyecanlandıran unsurların başında yüksek hızlı internet, düşük vergi yükü ve nitelikli bir çevre geliyor. 

Bu şartlar sağlandığında Türkiye’nin birçok noktası küresel dijital üretim üssü haline gelecek. Türkiye’nin kazancı sadece vergi geliri olmayacak. Nitelikli insan kaynağı, tersine beyin göçü sağlanacak. En önemlisi dijital egemenlik cebimizde kalacak. 

Dijital köyler, sadece bir ekonomik proje değil, yeni dönemin medeniyet ve kalkınma tasavvurudur. 

2. Türkiye’yi Bölgenin Finans Merkezi Yapmak

İstanbul… Asırlar boyunca ticaret yollarının, sermaye akışlarının ve medeniyetlerin nefes aldığı o kadim kavşak. Bu tarihî rolü Veriokrasi çağının dijital gerçekliğiyle yeniden yorumlamazsak, önümüzdeki büyük fırsatın elimizden kayıp gideceği aşikâr.

Bugün küresel finansın ağırlık merkezi olan Londra-New York ekseni çeşitleniyor. Çin-Körfez, Asya-Avrupa ve dijital ödeme hatları hızla yükseliyor. ABD-İran Savaşı ise Ortadoğu finans merkezlerinde ciddi bir kırılma yarattı. Dubai, Abu Dabi, Doha ve Riyad gibi kentler güvenlik kaygıları, hava sahası kısıtlamaları ve belirsizlik nedeniyle önemli bir sermaye kaçışına sahne oldu. 

Türkiye, coğrafi konumu, genç nüfusu ve maliyet avantajıyla bu yeni sermaye coğrafyasının en doğal köprü ülkesi olmaya aday. İstanbul klasik bankacılık döneminde zaten bölgesel bir merkezdi. Ancak yeni dönemde katılım finansı, fintech, blokzincir temelli ödeme sistemleri, girişim sermayesi fonları ve bölgesel yatırım ortaklıklarının kesişim noktası olarak yeniden tasarlanmalıdır.

Bunun için ilk etapta atılacak dört adım var. (Atılacak adımlar için kullandığım kavramların İngilizce olması benim kabahatim değil. Türkçesi vardı da biz mi kullanmadık?)

1- Bağımsız yargı: Dubai International Financial Centre (DIFC) ve Abu Dhabi Global Market (ADGM) modelinde bağımsız mahkemeler ve tahkim sistemi. 

2- Vergi ve teşvik: Finans merkezine özel, rekabetçi vergi düzenlemeleri.

3- Fintech Sandbox: Finansal teknolojilerin küresel standartlarda, güvenli ve esnek bir düzenleyici ortamda test edilebildiği deneme alanları.

4- Expat-Friendly Altyapı: Yabancı profesyonellerin yaşam kalitesini artıracak, istikrar ve uyum odaklı düzenlemeler.

Körfez sermayesi ile Avrupa piyasalarını, Türk dünyası ile Asya yatırım ağlarını buluşturacak güçlü bir finans köprüsü kurulduğunda, İstanbul yeniden bölgenin doğal finans merkezi haline gelecektir. Türkiye böylece paranın yönünü tayin eden, sermaye akışını dijital güvenle yöneten stratejik bir oyuncu konumuna yükselecektir.

Çünkü bu yeni dönemde asıl oyun kurucular, parayı kazanan veya harcayanlar değil; veriyi ve sermayeyi en güvenli ve en verimli şekilde........

© Fikir Coğrafyası