We use cookies to provide some features and experiences in QOSHE

More information  .  Close
Aa Aa Aa
- A +

Eşek, İnsan ve Eşeklik Üzerine

4 0 1
08.04.2022

İnsanın avcı ve toplayıcılıktan, göçebelikten yerleşik düzene geçerken ilk dostları evcilleştirdiği hayvanlar oldu.

Ben köyde değil, bir kasabada doğdum. Ama doğayla iç içe olan insanın doğayla mücadelesinde hayvanın yerini görme fırsatını buldum. Atıyla, eşeğiyle, köpeğiyle, besi hayvanlarıyla insanoğlu doğa şartlarında zaman zaman bir insanla ilişki kurar gibi yakınlaşmıştır ona. Onlara insanlar gibi isimler takmış, insanlarla söyleşir gibi onlarla sözle iletişim kurmaya çalışmıştır. Sözgelimi rahmetli teyzem köyünde hayvan besler, her bir hayvana huyuna suyuna göre yeğenlerinin ismini verir, onlarla bu isimle hitap ederek konuşurdu. Elbette bunlardan birine benim de adımı vermişti. Maalesef en inatçı keçinin ismi de benim ailemden birine aitti ama, bu kimseyi kırmamış, hatta bizi her hatırladığımızda güldürmüştür.

Sanırım eşek, insanın cefakar, çilekeş, çalışkan hayvan dostlarının başında gelmiştir yüzyıllar boyunca. Eşek sözcüğünün kökeni tartışmalıdır. Türk dillerinde eski çağlardan beri kullanılırmış (eşgek). Orta Türkçede "eşgek ya da "eşyek" olarak görülür, eski Kıpçakçada da eşek olarak geçermiş.

Eşek sözcüğünün Ermenice eş Sümerce anşu sözcüğünden geldiği söylense de daha ziyade, (İran’da konuşulan eski bir Türk lehçesi olan) Halaççadaki äşgäk ve Moğolcadaki elçigen sözcüğü arasında bir etimoloji arayışı söz konusu imiş. Sözcüğün iş ya da eş (yoldaş (g)ek küçültme eki) kökünden türediği de iddialar arasındadır. Hal böyle olunca Hint-Avrupa dillerindeki sözcüklerin (Rusça işak, Farsça aşak, eşek) Türkçeden alındığı da ileri sürülmüş.

Elimizdeki bilgilere göre dünyanın hemen hemen her yerinde bulunan hayvanlardan biridir. Sanayi devriminden sonra gözden düşmesine bakıp da yüzyıllardır süre gelen dostluğumuzu görmezden gelmeyelim. Öyle ya, sanayi devrimi neleri gözden düşürmedi, insanın hayatından ne değerleri çıkarmadı ki !

Eşek insanoğlunun doğayla mücadelesinde en yakın yoldaşı olmuş, yükünü taşımış, insanın mobilize hala gelmesinde, ulaşımında ticaretinde, üretiminde, ilişkilerinde, sosyalleşmesinde pek büyük katkılar sağlamıştır.

2006 yılında Fransa'da yapılan araştırmalara göre eşek sütünün protein bakımından en zengin süt olduğu kanıtlanmış olsa da, tarih boyunca insanların eşek sütü konusundaki tavırları konusunda elimizde ciddi bulgular yok. İslamın eşek etini ve sütünü haram kılmasının altında eşeğin insan için vazgeçilmez bir yardımcı olması yatıyor olmasın.

Keratanın sıpa hali çok güzel ve sevimlidir. Gözleri nerdeyse sürmelidir. İnsanlar tarafından kullanılan “eşek sıpası” lafı da zımnen bu sevimliliğe işaret eder.

Eşekle insanın tarihi bu kadar eski olunca eşeğin insanın zihninde de ayrı bir yeri olması doğal. İnsanlarla ilişkilerinde sıkça eşek ve eşeklik hali bir niteleme ve........

© Fikir Coğrafyası


Get it on Google Play