Patronun gözü işçinin evinde |
Dokumacı tezgâhının başında ipliğin gerilimini eliyle hisseder, dokumanın aksadığını gözünden anlardı. Sonra bu hareketlerin bir bölümü makinenin düzenine, komutlarına aktarıldı. İşçinin becerisi yok olmadı; onu geliştiren işçiden koparılarak makineye ve makineye sahip olana geçti. Bugün benzer bir süreç zihin emeğinde yaşanıyor. Yazılımcının ürettiği kod, tasarımcının çizimi, çağrı merkezi çalışanının konuşması, muhasebe emekçisinin yaptığı işlem dijital sistemlerde kaydediliyor, ölçülüyor, karşılaştırılıyor. Yapay zekâ da işçilerin ürettiği bu bilgi birikimiyle besleniyor. Vasıflı emeğin bilgisi şirketlerin sistemlerinde toplanırken iş küçük, tekrarlanabilir parçalara ayrılıyor. Bunun işçinin ücreti ve pazarlık gücü üzerinde nasıl bir baskı yaratacağını şimdiden görüyoruz. Bu dönüşümün bir de mekânı var: İşçinin evi.
Bir fıkralık değişiklik, büyük bir dönüşüm
25 Eylül’de Uzaktan Çalışma Yönetmeliği’ne tek bir fıkra eklendi. Artık işin bir kısmının işyerinde, bir kısmının uzaktan yapılabileceği açıkça yazıyor. İşçinin hangi günlerde ve saatlerde nerede çalışacağı iş sözleşmesinde belirlenecek. Uzaktan çalışma yeni değil; yönetmelik 2021’den beri yürürlükte. Yeni olan, karma çalışmanın açıkça düzenlenmesi. Çalışma hayatını derinden etkileyecek bir değişiklik, bir yönetmelik fıkrası ve “iş sözleşmesinde belirlenir” cümlesiyle ele alınıyor. Oysa burada yalnızca haftanın hangi günü ofise gidileceği konuşulmuyor. İşyerinin maliyeti, çalışma süresinin sınırı, işçi sağlığı ve güvenliği, denetim ve işçilerin bir araya gelme koşulları yeniden biçimleniyor. İş hukuku, işçiyle işverenin eşit güçte olmadığını kabul ettiği için vardır. Bu eşitsizliğin bulunduğu bir ilişkide temel güvenceleri bireysel sözleşmeye bırakmak, işçiyi tek başına patronla pazarlığa oturtmaktır. Yönetmeliğin “kararlaştırılabilir” demesi, işverene mevcut sözleşmeyi tek taraflı değiştirme yetkisi vermez. Ama işsizlik baskısı altındaki, örgütsüz bir işçinin kendisine sunulan koşulları ne kadar serbestçe kararlaştırabildiği de ortadadır. Hukuki metindeki anlaşma ile işyerindeki güç ilişkisi aynı şey değildir.
Ofisin faturası işçinin evine geliyor
İşyerinin bir bölümü eve taşındığında elektrik, internet, ısınma ve uygun çalışma alanının bedelini kim ödeyecek? Mevcut yönetmelik, evdeki çalışma mekânı için gerekli düzenlemelerin maliyetinin nasıl........