Bir sanatçıyı tanımadan onun eseriyle karşılaşsaydık anlama yönelik değişim nasıl olurdu? Ya da bir değişim olur muydu? Mesela Van Gogh’un kim olduğunu bilmeseydik eserleri “delilik” veya varoluşsal trajedisi üzerinden yorumlanır mıydı? Ya da Frida Kahlo’nun yaşamış olduğu acılar bilinmeseydi eserleri doğrudan hayat hikâyesiyle ilişkilendirilir miydi? Belki de ne Van Gogh’un renkleri ve fırça darbeleri trajedisi üzerinden yorumlanacak ne de Frida Kahlo’nun imgeleri hikâyesi üzerinden ilişkilendirilecekti. Peki bu soru karşı perspektiften ele alındığında, yani sanatçısı tanınmayan bir eserin sanatçısının tanınması durumunda anlama yönelik değişim nasıl olurdu?

Son günlerde ünlü sokak sanatçısı Banksy’nin kimliğinin ifşasına yönelik haberler ve “kim olduğu”na dair çeşitli argümanlar ortaya atılmaktadır. Banksy’nin kim olduğu sorusunun yanıtlanması zorunluymuş gibi bir arayış söz konusudur. Oysaki “Banksy kimdir?” sorusunun zaten sokağın içinde, gündelik hayatın görünmez çelişkileriyle bizi yüzleştiren biri olduğu yönünde bir cevabı vardır. Bu cevap Banksy’yi belirli bir özneye indirgenen “biri” olmaktan kurtararak dile gelmekte zorlanan söylemin ya da düşüncenin taşıyıcısı yapmaktadır. Çünkü onun söyleminin arkasında söylenmek istenip de söylenemeyenin, düşünülen ama dile getirilemeyenin yansıması bulunur. Bu nedenle Banksy’yi ortaya atılan haberlerin ana teması olan “maske” ardına saklanan bir figür olarak görmek yerine maskesizliğin sunduğu bir imkân olarak düşünmek gerekir.

Peki, bir sanatçı eserleriyle nasıl ilişkilendirilmelidir? Bu soru doğrudan sanatçı-eser ilişkine yönelen bir sorudur. Bazı yaklaşımlar eseri onu ortaya çıkaran özneyle ilişkisi bağlamında anlamını sanatçının niyetine indirgerken, bazı yaklaşımlar ise bağımsız bir varlık olarak ele aldıkları eseri izleyicinin deneyim merkezine taşır.[1] Roland Barthes (1915-1980) “yazarın ölümü” düşüncesiyle sanatçı-eser ilişkisine ikinci noktadan bir değerlendirme sunmaktadır. Barthes Image-Music-Text içinde yer alan “The Death of the Author (Yazarın Ölümü)” adlı makalesinde bir metnin anlamının yazara ya da onun egemenliğine indirgenemeyeceğini Balzac örneği üzerinden savunur.[2] Barthes’a göre bir metin yazıldığı anda yazarın egemenliğinden bağımsızlaşmaktadır, yani metin tek bir teolojik anlamdan – yazar Tanrı’nın mesajından – sıyrılmaktadır.[3] Bu da metnin her okuma ediminde yeniden kurulması demektir. Burada her ne kadar “yazarın ölümü”ne karşılık gelen bir durum söz konusu olsa da diğer yandan okura yönelik bir etkinlik açığa çıkarılmaktadır. Çünkü anlamı ortaya çıkaracak olan okurun metinle kurduğu ilişkidir. Bu savunusuyla Barthes metni çok boyutlu bir uzam olarak ele alarak metnin özgün ve kapalı bir bütün olduğu düşüncelerine karşı durmaktadır.[4] Metne çoklu etkileşimler atfeden Barthes, anlamı da bu çokluk içinde işlemektedir.[5] Anlamı işleyen okuyucu böylece her okumada metne farklı katmanlar ekleyerek dinamik bir süreç ortaya koyar. Barthes’ın bu yaklaşımıyla sanatçı-eser ilişkisi tersine çevrilmektedir. Burada sanatçının egemenliğinin geri plana çekilmesiyle eser tek yönlü anlamdan kurtarılarak okuyucuyla ilişkisi ön plana alınır. Bu yaklaşım doğrultusunda Banksy’nin kimliğinin bilinmezliği de eserin anlamının belirlenmesinde önemli bir rol oynamaktadır. Çünkü kimliğin yokluğunda eserin yorum alanı genişleyerek izleyici anlamın etkin unsuru haline gelmektedir. Böylece izleyicinin eserle her buluşmasında dinamik bir karşılaşma alanı ortaya çıkmaktadır. Kimliğinin bilinmezliği Banksy’nin söylemini özgürleştirirken aynı zamanda izleyicinin eserle kurduğu ilişkiyi de biçimlendirmektedir.

Burada Banksy’nin kimliğinin bilinmezliği Barthes’ın öğretisinin somut bir örneğini sunmaktadır. Sanatçının kimliğinin bilinmemesi bilinçli bir tercih olarak eseri sanatçının sınırlarından kurtarır. Banksy’nin sokağın içinde ortaya çıkan çalışmaları izleyiciyle doğrudan bir karşılaşma sağlayarak anlamını genellikle izleyicinin deneyimine ve yorumuna bırakmaktadır. Bu nedenle kimliğin bilinmezliği izleyici için de bir özgürlük imkânı sağlamaktadır. Bu özgürlük imkânı ise eserin farklı bakış açıları ve yorumlar aracılığıyla yeniden üretilmesi demektir. Dolayısıyla Banksy’nin eserleri kimliğin bilinmezliği üzerinden izleyicisine karşılaştıkları her sokak duvarında özgür bir yorumlama alanı sunmaktadır.

Aslında tartışılması gereken asıl konu Banksy’nin kim olduğundan ziyade eserlerinin nerelerde ve kimler aracılığıyla bu yorumlama alanına dahil olduğudur. Banksy’nin çalışmalarına bakıldığında çalışmalarının hem yerleri hem anlatımları açısından herkese açık bir karşılaşma zemini kurduğu ve bu zeminde farklı bakış açılarını bir araya getirdiği görülür. Sokak bir karşılaşma alanına dönüştürülerek izleyici gündelik hayatın bastırılmış çelişkileriyle yüz yüze bırakılır. Bu noktada Banksy kim olduğu bilinmeksizin söylemindeki etkileyici ve eleştirel yönle açığa çıkar. Girl with Balloon adlı çalışmasındaki masumiyet sokağın içinde herkesin karşılaşabileceği bir imgeye dönüşürken, Flower Thrower’daki çiçek betimlemesiyle şiddet ve direniş temaları alışıldık kalıpların ötesine taşınır. Burada dikkat edilir ki eserlerin adları dahi belirli bir kaynaktan gelmemektedir. Çalışmalarının genel olarak zaman içinde adlandırıldığı görülür. Eserin adı bile sanatçıdan bağımsızlaşarak kolektif bir anlamlandırma sürecinin bir parçası halini alır.

Kimliğin bilinmezliğinde eserin anlamı, yorumu hatta adı esere odaklanarak eser üzerinden açığa çıkmaktadır. Burada Banksy’nin birçok şeyi bilinçli olarak askıya aldığı görülür. Banksy’nin kimliğinin bilinmezliği tam da bu nedenden eleştirel bir estetik tutum olarak kendini gösterir. Eserin sınırlamalardan, bazı belirlenimlerden ve tanımlamalardan kurtulmuş bir halde sokağın içinde var olduğu görülür. Böylece sanat “birinin” aidiyetliğinden soyutlanarak “herkesin” dahil olabileceği bir karşılaşma alanına dönüşür. Banksy’nin kimliğinin bilinmezliği “yazarın ölümü”nün estetik bir gerçekliğe dönüşmüş halidir. Böylece Barthes’ın söylemlerin kesiştiği çok boyutlu bir uzam olarak ele aldığı metin Banksy’nin eserlerinde, anlamın mutlak belirleyicisi olmaktan çıkarak dili kullanan bir aracıya dönüştüğü yazarı da Banksy’nin kimliğinde karşılığını bulmaktadır. Barthes’ın metin üzerinden bağımsızlaştırdığı anlam Banksy’nin estetik zeminde ortaya koymaya çalıştığı şeydir. Banksy’nin kimliğinin bilinmezliği arkasında anlamın sanatçısından bağımsızlaşması, çoğulluklar arasında dinamik bir süreçte inşası vardır. Banksy’nin kimliğinin bilinmez oluşundaki tercih söylemin özgürleşmesiyle belirli “biri” olmanın ötesinde “herkes” olabilme ihtimalini korumaktır. Bu ihtimal karşısında sanatın kurduğu bir aradalığı ötekileştirerek parçalamanın bir anlamı ya da gereği var mıdır?

[1] Bkz. Hermeneutik gelenek, post-yapısalcılık.

[2] Roland Barthes, “The Death of the Author”, Image-Music-Text, ed. & trans. Stephen Heath, London: Fontana Press, 1977, s. 142.

[3] Barthes, “The Death of the Author”, s. 145-146.

[4] Barthes, “The Death of the Author”, s.146.

[5] Barthes, “The Death of the Author”, s.148.

© Ek Dergi