Finansal x (Okuryazarlık + Esenlik + Öz­gürlük) son yıllarda sosyal medyanın da etkisi ile öne çıktı, popüler oldu. Herkes fi­nansal özgür olma, duygusal ve fiziksel iyi ol­ma, kısa yoldan parayı bulup zengin olma ha­yalinin peşinde. Oysa insanın en nihai olarak arzu ettiği şey mutlu olma. Siyah kuğular ço­ğaldıkça mutluluktan iyice uzaklaşan birey farklı arayışlar ile mutluluğu ikame etmeye çalışıyor. Kişinin duygusal, sosyal, bilişsel, fiziksel ve psikolojik iyi oluş haline esenlik deniyor. Peki, finansal esenlik deyince ne an­lamak lazım. Finansal okuryazarlık normal­de bütçe, gelir gider, kişisel likidite ve var­lık yönetimi üzerine odaklıyken, son yıllarda bu başlık sadece getiri kısmına odaklanarak borsa, kripto para, foreks gibi oynak getirili finansal enstrümanlar şeklinde algılanmaya başlandı. Benzer şekilde finansal özgürlük yat, kat, araba, metaverse’de arsa, arsa yoksa hobi bahçesi, hobi bahçesi yoksa tiny house, tiny house yoksa mini elektrikli araba sahibi olma gibi sunulmaya başlandı.

Şimdiki nesil pek bilmiyor d’Artagnan kim, Cervantes ne yazmış, Sefiller Gavroc­he ne yapmış. Görümcemle Alışverişte prog­ramları popüler kültürde revaçta. Böyle bir program henüz yok ama olursa telif hakkı­mı isterim. Fakat neoliberal, kapitalist bu harcama ve tüketim kültürü bize özgü bir durum mu? Hayır. 1993 yılında Alain Sou­chon’un “C’est déjà ça” albümünün şarkısı “Foule Sentimentale” tüketim toplumunun çılgınlığını anlatır. 1991 L’autre albümün­den Mylène Farmer “Désenchantée” ise mutsuz bir kuşağın haykırışını dile getirir.

Maslow, Fama, Kahneman üç silahşör­ler gibi Finansal Esenlik konusunun kahra­manları. Finansal esenlik demek dengede kalma demek. Yani tipik bir finans yönetici­sinin şirketi için yaptığı gibi nakit akışların­da dengede kalma durumu. Bütçe bu yüzden yapılır. Önünü görebilmek için. Bütçe disip­lini de bu yüzden vardır. Gördüğünü gerçek­leştirmek için. Maslow’un İhtiyaçlar Teorisi ile Keynes’in Likidite Tercihi Teorisini bir­likte ele alırsak, paranın işlem nedeni ile ta­lep edilmesi en alt basamağa yani günlük ih­tiyaçların giderilmesine yöneliktir. Güven­lik ihtiyat güdüsüne denk gelir. Spekülasyon ise üstteki son iki basamağa yönelik bir ka­demedir. Finansal okuryazarlık ilk iki basa­mağa denk geliyorsa, finansal esenlik orta basamağa, finansal özgürlük ise üstteki iki basamağa denk geliyordur.

“Neoklasik ekonomi düşüncesinden epis­temolojik bir kopuşu temsil eden heterodoks yaklaşım, günümüzde giderek ön plana çıkan davranışsal ekonomi ve nöro ekonomi ile da­ha fazla önem kazanmaktadır”. Bilimsel ve ekonomi açısından çok doğru, ekopolitiğin ikinci kısmından dolayı çok fazla haksızlığa ve eleştiriye maruz kalmış bir cümle. Episte­molojik kopuş bilimde var.

Epistemoloji bilginin kaynağını, doğrulu­ğunu sorgulayan felsefe. Heterodoks iktisat American Economic Association Jel Kodla­rında kocaman bir başlık. Neoklasik ekono­mi Eugene Fama gibi 1970’lerde “Etkin Pi­yasalar Hipotezi” ile insanı yani yatırımcıyı, piyasaları, haliyle ekonomiyi rasyonel kabul eden okul. Nobelli. Bu köşeyi takip edenler bunların çoğunu biliyor zaten ki Nobel Eko­nomi Ödülü de yok. Davranışsal finans, nöro iktisat alanında Daniel Kahneman (ve Ric­hard Thaler) Nobelli. “Anomalies: The En­dowment Effect, Loss Aversion, and Status Quo Bias” Jack L. Knetsch ile birlikte Ameri­can Economic Association’da 1991’de yayın­ladıkları makale. Kahneman ile yatırımcının irrasyonel olduğu artık kabul ediliyor ki Fa­ma FT’de “benimki zaten bir hipotezdi” sa­dece itirafında bulundu.

Piyasa anomalileri (takvim, momen­tum, vb.) ile hevrestikler (temsiliyet, çapa­lama, vb.) burada karşımıza çıkıyor. Beynin prefrontal korteks, limbik sistem (amigda­la), nükleus akumbens dediğimiz kısımları yani. Amigdala ilkel olan kısım. Çimenlerde çıtırtı var, kaplandır, kaç diyen. Dubai’ye ya­bancı dilde yayın yapmak için gitmiş bir finf­luencer Dubai’li yatırımcılara Dubai ekono­misi anlatmak yerine buradaki altın swap­ları, enflasyonu hala post ediyorsa, orada finansal okuryazarlık ve esenlik pazarlaması altında vergiyi buraya ödemeyerek kendi fi­nansal özgürlüğü bunlar vardır. Beyin içeri­den ve dışarıdan kandırılabilen bir organ ve çetrefilli uzun bir konu. Devamı haftaya.

© Dünya