"Sanki utandılar kavgadan ve sustular. Ve sevgiye inandılar ve saygıya inandılar." Gönül Aysel Gürel – Onno Tunç

Ekonoritmiks'in rampadayken ağır­ladığı Artemis II artık Ay yörünge­sinde. Basra Körfezi'nde savaş ya­tayda yayılırken ("horizontal escalation") insanlık yeni bir büyük adımın peşinde.

Türkiye'nin cuma günü TÜİK tarafın­dan açıklanan fiyat endeksleri de öyle. Savaş koşullarında zorlanan tedarik zin­cirine rağmen TÜFE aylık %2 altında ka­lan artışı mevsim normallerinde gerçek­leşti. T.C. Hazine ve Maliye Bakanı Sayın Mehmet Şimşek’in, Londra temasların­da "WarFlation" teması ile vurguladığı gibi: Dez-enflasyon, yörüngesinde.

Alüminyum – bakır ayrışması: Glo­bal pusula

Dünya, seçici bir fiyat ayrışması yaşı­yor. Hürmüz Boğazı’nın fiilen kısıtlan­masından doğrudan etkilenen hammad­de ve ara mamuller hariç fiyatlar geri çe­kiliyor. Kalay %20, bakır ise %10’a yakın geriledi. Çinko, nikel ve kurşun düşüşe eşlik eden diğer metaller. Zira Orta Doğu geriliminin küresel büyüme görünümü­nü bozduğu malum.

Fed, faiz indirim patikasını değiştirmi­yor. İngiltere ve Avrupa Merkez Banka­sı salt enflasyon hedefleri nedeniyle bel­ki geçici faiz arttırımları deneyebilirler. Altın neredeyse su kaynatacak kadar sı­cak riske rağmen taban kurmakta zorla­nıyor, düşüş eğilimi ağır basıyor. Merkez bankaları altın rezervlerini kullanmak­tan imtina göstermiyorlar.

Küresel fiyatları iki eksende okuyabil­mek gerekiyor:

Değer zinciri – mekânsal yaklaşım: Basra Körfezi’ne bağlı hammaddeler için özellikle enerjide sıkışıklık yüksek. De­ğer zinciri tırmanıldıkça, petrol, nafta, sülfür, doğal gaz, amonyak, metanol, ve alüminyum dışında piyasa yerinde.

Tedarik zinciri – zaman boyutu: Navlunun hangi dönemde fatura edildi­ği belirleyici. Örneğin güncel hasat geri­lim öncesi gübre fiyatlarına göre şekille­niyor. Dolayısı ile her son mamulün Orta Doğu geriliminden etkilenme sürecinde saatin yelkovanı ve akrebi farklı atıyor.

Çok zamanlı dünya: Kademeli Etki

Yurt içinde dez-enflasyon otoritelerin proaktif süreç yönetimiyle şekilleniyor. Sıcak çatışmaların başlamasıyla devreye alınan gübre dış ticaret tedbirleri Cuma günü itibariyle bileşik gübrelere de yayıl­dı. Navlunda eşel-mobil devrede. Savaş, dalga dalga yayıldıkça otoriteler de dal­ga dalga tedbirler açıklıyorlar. Ani panik reflekslerle ekonomiyi bozmuyorlar.

ÜFE'de gübre fiyatları aylık %8 artış kaydetti. Yıllık enflasyon ise %29 oranın­da. Bu, 2024 yazının altında kalan bir de­ğer. Yani Hürmüz Boğazı'ndaki gelişme­ler, Ukrayna savaşı dönemi gibi değil. Et­kisi çok daha sınırlı. Küresel piyasalarda üre fiyatları (azotlu gübreler, N) Ukrayna savaşı döneminde ton başına 1.000 ABD Dolar eşiğini aşmıştı. Şimdi fiyatlar 800 dolar civarında. Keza fosforlu (P) güb­reler.

Tahıllar: Akış dönüşümünün aynası

Şu anda piyasada aslında mal var. An­cak malın bir de bedeli var. Henüz tedarik zincirlerini COVID dönemi gibi kesin­tiye uğramadı. Geçtiğimiz hafta Ürdün, Tunus ve Cezayir buğday ihaleleri başa­rıyla tamamladılar, akış bozulmadı. Fi­yatlar ton başına teslimatlı (CFR) 270 ila 275 ABD Dolar bandında mütevazı kaldı. Tahıl kompleksinde fiyat artışları sınırlı çünkü yoğun stoklar tamponluyor. 2008 gıda krizinde stoklar dip seviyedeydi. Aradan geçen süreçte artan verim, güçlü hasatlar ve daha ihtiyatlı envanter yöne­timi siloları doldurdu. Envanter yönetim zihniyetinin “just-in-time”dan “just-in-case” şeklindeki dönüşümü global eko­nominin şoklara direncini arttırdı.

Benzer bir durum diğer ürünler için de geçerli. Örneğin fosfat yani fosforlu (P) gübreler. Sülfür ve amonyak önemli bir ara mal. Savaşın etkisi hammaddelerden ara mamullere kaydıkça son mamullere etkisi ortaya çıkıyor. DAP ve MAP fiyatla­rı geçen seneki ton başına 800 ABD Dolar zirvesine dayandı. Son gümrük uygula­ması da bu yüzden devreye alındı. Azot, mahsul verimi için toprağı besleyen te­mel madde. Ancak bitkilerin cinsine gö­re daha spesifik besleyici mineraller de gerekiyor.

Hindistan, üre tedarikini çeşitlendi­riyor, ikili kanalları güçlendiriyor. İha­leler ötelenebilir. Geçtiğimiz yıl, fiyatla­rın sıçramasıyla fosfat tedarikinde uzun vade antlaşmalara yönelmişlerdi. Yuka­rıda belirttiğimiz ayrışma burada vücut buluyor: COVID ve Ukrayna savaşı dö­nemlerinden farklı bir gelişmeyle karşı karşıyayız: Jeoekonomik düzlemde ye­niden şekillenen tedarik akışı. “Made In Europe” bir slogan değil. Dünya’nın için­den geçtiği jeopolitiğin “near-shoring”­den “friend-shoring”e evrilmesinin tem­sili. Geçtiğimiz hafta Türkiye’de Cum­hurbaşkanı Sayın Recep Tayyip Erdoğan ile görüşen BlackRock Başkanı Larry Fink’in ziyaretinin zamanlaması yeni fi­ziksel enerji ve dijital veri akışında Tür­kiye’nin üstlenebileceği rol ihtimalini güçlendiriyor: Kalkınma Yolu.

Yönetim disiplini: Bir sonraki ham­leyi okuyabilmek

PPK Üyesi Sayın Cevdet Akçay önceki enflasyon raporu toplantısında “tehdit hamleye yeğdir” demişti. Şu anda konu­şulan riskler geleceğe dönük. Eğer bu yaz yeteri gübre uygulanamazsa 2026 – 2027 sezonu mahsullerde bir şok görülebilir. Verim kaybından dolayı. Ancak ABD Ta­rım Bakanlığı geçtiğimiz hafta piyasayı şaşırtarak 95.3 milyon akre alanda mısır ekimi yapılacağını öngördü.

Mevcut haliyle küresel arzda kayıp bu­lunmuyor. Şunu da anlamak gerekiyor ki Hürmüz Boğazı’nın ters tarafındaki mal­lar halen arz tehdidi. Boğaz yeniden iş­ler hale gelirse, piyasaya bu kez deflasyo­nist bir arz rahatlaması gelebilir. Denizde mahsur kalan yaptırımlı Rus petrolünün fiyatları nasıl gevşettiğini unutmamak gerekiyor. Küresel ekonomideki yavaş­lama da talep üzerinden fiyatları aşağı çekecek.

Mevcut gübre ve diğer mamul fiyatla­rı ileriki sezonu etkileyecek. Mevcut se­zon zaten uygulandı. Dolayısı ile yakın vadede ani şok beklememek lazım. Kaldı ki mevsim normallerinin üzerine yağış­la geçen kış mevsimi de yakın dönem yaş sebze meyve fiyatları için olumlu.

Sonuç: Star Wars gününden kaçış yok

Savaşın etkisi kaçınılmaz ve tartışıl­maz. Cari dizel fiyatları özellikle soğuk zincirde anlık tedarik maliyetini yukarı itiyor. Dizel, görece daha ağır petrol da­mıtımlarından. Sene başındaki %20 altı patikaya kıyasla navlun şoku manşet enf­lasyonu 3,5 ila 4,5 puan yükseltebilir. An­cak ana yörünge sabit. Kaldı ki Reuters Breakingviews’daki analiz şokun gelişen ülkelerin çekirdek enflasyonları üzerin­de 1,2 puan büyüklüğünde sınırlı ama ih­mal edilemez bir etki gösterebileceğini tartışıyor. Şu anda otoritelerin proaktif tedbirleri Akçay’ın tehdit kanalı üzerin­den dez-enflasyonu yörüngede tutuyor. Enflasyon mevsimsel desenini koruyor. 4 Mayıs 2026, “Star Wars” günü Nisan enflasyonu açıklandığında Apollo 8 ast­ronotlarının “Earthrise”ını andıran daha iyi bir fotoğraf çekebileceğiz.

© Dünya