Har.3: Çirişli veya Spil [Sipylos] Dağı [1889], Barla veya Gelincik Dağı, Hoyran ve Eğirdir Gölleri, Yenicesivrisi [1304], Kötürnek ve Yalvaç görülmektedir.

Bu makalenin amacı, bu güne kadar hatalı olarak Manisa Dağı denilen Sipylos [Sipil] Dağının, gerçekte Hoyran Gölü’nün şarkını kaplayan Çirişli Dağı olduğunu ortaya koymaktır. Tarihçi, Eğirdir Gölü’ndeki coğrafî değişimi ve Hoyran Gölü’nden Eğirdir Gölü’ne doğru akan [Orta] Menderes’i fark edemediği için bu nehrin kıyısında bulunan ilk Magnesia’yı da fark etmemiştir. Tarihçi, daha bunun gibi Kemer Boğazı civarında bulunan birçok eski kenti, başka yerlere taşıyarak tarihi alt-üst etmiştir. Şimdi de bu ve benzer yanlışlar üzerine bina edilmiş yanlış yorumlardan geçilmez hâle gelinmiştir.

Açar Kelimeler: Sipylos Dağı, Magnesia, Coğrafî Değişim, Eğirdir Gölü, Hoyran Gölü, Orta Menderes, Çirişli Dağı

Her yeni kanıt ve bulgu tarih bilgimizi değiştirebilir. Ramsay, “ya benim eserim sırf bir hatadan ibarettir yahut da Anadolu haritasının büyük bir kısmı tamamiyle değişmelidir” ve “tam Bizans manasiyle Asia bence o kadar müphem ve az bilinen bir eyalettir ki, buna ait şehirlerin yerlerini inceden inceye münakaşa edemeyeceğim” sözleri ile hatasını itiraf eder (1960: 106, 111). Öyleyse onun dedikleri tahkik edilmeden doğru kabul edilmez; edilmemelidir.

Ramsay, Kıral Yolu [via regia], Bizans Askerî yolu, Hıristiyanların Kudüs yolu, birçok kentin yeri, bazı bölgeler ve bilhassa Thrakesia teması, Firikya Hellespontia, Küçük Firikya ile bu makalenin konusu olan ve Sipylos [Sipil] Dağının bulunduğu Asia eyaletinin yerini bilmemektedir. Şimdi Asia eyaleti ve Sipil Dağını görelim:

Biz, 2018 yılında WM. Ramsay’ın Anadolu’nun Tarihî Coğrafyası adlı esere şerh, “Asya eyâleti neresidir?” adlı uzun bir makale yazdık (Topraklı, 2018: 114-136). Buna göre Asia eyaleti, coğrafi olarak Kemer Boğazı’ndaki ünlü ırmak ile Bozkır-Çarşamba çayı arasındaki bölgedir. İdarî olarak buna Kemer Boğazı’ndaki ırmağın batısındaki Uluborlu-Senirkent ovası da dâhildir. İbn Hozdazbih’in [820?-912] eserinde bu açık olarak görülür: “El-Natulus [Anatolia: Asia] eyaleti: Mânâsı, el-Maşrık [güneşin doğduğu yer] demektir. Bu eyalet Rûm / Anadolu’nun en büyük eyaletidir. Burada Ammûriye şehri vardır. Ammûriye surlarının 44 tane burcu vardır. Kalelerine gelince: El-Alemeyn ve Mercü’ş-Şahm [içyağı çayırı] ve Burgos ve’l-Miskinin ve 30 kale ve el-Bisin / Belisiye, ve’l-Mesbatlevin ve ameli Hursiyon, ( …), Ankara, Semalu şehri var (Topraklı, 2013: 144). Burada zikredilen Ammûriye Uluborlu, el-Alemeyn Gelendost-Kötürnek, Mercü’ş-Şahm Şarkîkaraağaç [Akça-kale], Ayn-ı Burgos Eflâtun Pınarı, el-Miskinin Beyşehir [Misthia], el-Bisin Senirkent-Bisse [Başköy], Ankara Seydişehir-Karaören. 838 Uluborlu, el-Mu’tasım tarafından fethedilince Anadolu eyaleti merkezi Mercü’ş-Şahm [Şarkîkaraağaç] olmuştur (Günal, 2023: 72, açık.87) [bk.Har.1].

“A-Bizans Asia’sının Şehir ve Piskoposlukları” başlığı altındaki tüm isimler, üstte açıklanan Asia eyaletindedir [Ramsay, 1960: 111-128; bk.Har.1]. Hatta D-Hellespontus s.165-177’deki adların tamamı ile B-Lydia s.129-144 ve C-Phrygia s.145-165’deki birçok ad, Asia eyaleti ve Kemer Boğazı civarındadır. Sebebi, Phrygia Hellespontia’nın, Kemer Boğazı bölgesi olup, ilk Ionia, ilk Lydia ve ilk Karia da Kemer Boğazı bölgesi, yâni Asia eyaletinde olmasıydı. Belki büyük bir deprem sebebiyle, Eğirdir Gölü civarındaki birçok kent, Batı bölgelerine taşınmıştı. Asia eyaletindeki Magnesia, Sipylos veya Magnesia ad Sipylum ve Herakleia ad Sipylum da Kemer Boğazı yanındaydılar.

1.Ramsay’ın Asia’da dediği şu isimlerin tamamı Kemer Boğazı bölgesindedir: 14.Phokaia, Klazomenaia, Magnesia ad Sipylum malumdur; evvelce de Ephesos'a tâbilerdi. 16.Archangelos piskoposluğu arazisi, bütün aşağı Hermos vadisini, denizden itibaren ta Boğaz'da Magnesia arazisine girilecek noktaya kadar ihtiva etmiş olması lâzım gelir. Bu arazi dâhilindeki eski Yunan şehirleri: Larissa, Melanpagos, Leukai, Neonteichos, Herakleia ad Sipylum hep buradaydılar. Şu halde bu piskoposluk Smyrna, Magnesia, Aigai, Kyme, Phokaia ve İzmir körfezini kuşattıkları bütün araziyi ihtiva ediyordu. Herakleia ad Sipylum, son imparatorlar zamanında sikke basmıştır (Ramsay, 1960: 115-116). 42.Metropolis, Notion, Kolophon, Dios Hieron, Hypaipa, Teira, Kaystriani, Kilbiani, Nyssa, Magnesia [Maeander'deki], Tralleis [Caesarienses], Mastaura, Brioula, Neapolis, Kyme, Priene, Priene, [Mysomacedones], Leuke, Phokaia, Myrina Sebastopolis, Larissa, Neonteichos, Temnos, Lebedos, Magnetes a Sipylo, Macedones Hyrcani, Teos, Klazomenai, Erytbrai ve Nymphaion, Efes meclisine dâhillerdi (Ramsay, 1960: 126-128).

2.Strabon, Mysia ile Phrygia hududundaki bu müphemiyet Rumlarca bir darbımesel haline gelmişti der (Ramsay, 1960: 157). Strabon’a göre Mysia ile Maionia, Epiktetos ile Küçük Firikya aynı bölgede ve Asia’dadırlar [bk. Har.1].

3.Türk fetihleri Akdeniz ve Ege Denizi kıyılarına kadar geldi. Bu sırada Bizans asillerinden ve generallerinden olup İstanköy [Kos] adasındaki malikânesinde yaşayan Melissenos, Ege sahillerine gelmiş olan Türk emir ve beyleri ile iyi münasebetler tesis etmiş ve Botanyates gibi imparator olmak istemişti. Türk kuvvetlerini kendisine yardımcı kılabilmek için Anadolu şehirlerindeki belde ve kaleleri birer birer onlara teslim etti. Bu suretle Frygia, Lydia, İonia [Yonan-istan] ve Karia havalisindeki şehirlerin bir kısmı da Türklerin eline geçti (Yinanç, 2013: 87; yıl 1080).

Frygia, Lydia, İonia ve Karia gibi isimler, Kemer Boğazı civarındadır. Söz konusu Ege Denizi Eğirdir Gölü, Kos ise Eğirdir Gölü’ndeki Can Ada’dır. Türk fetihleri, 1308 yılından önce şimdiki Ege Denizi’ne kadar hiç gelmedi.

4.Jan Doukas’ın 1097 Haçlı Seferi sonrası 1098 baharı harekâtında zikredilen isimler: Polybotos [Bolvadin], diğerleri Küçük Firikya’da idi. İzmir Apameia, Efes Gelendost-Apasa/Arzava, Abidos Kemer Damları, Suriye Orta Menderes’in şarkı, Hyaleas Hyelion olacak ve Barla Eye Burnu adında yaşayacaktı. Menderes Boğaz’daki Orta Menderes, Sardeis [Tralleis] Barla, Alaşehir Yalvaç, Laodikeia Eğirdir, Khoma [Souble] Senirkent-Garip köyü yakını, Lampe [İznik, Küçük İznik] ise Uluğbey idi. Sakız ve Rodos, Eğirdir Gölü’ndeki adalardı (Anna, 1996: 336-339). Hasan Gâzî’nin 1109 yılı harekâtında zikredilen Alaşehir Yalvaç, Kelbianos Gelendost-Hüyük ile Barla arası ova, İzmir Kemer Boğazı güneyindeki Apameia, Nymphaion Senirkent-Uluğbey, Khliara Yalvaç-Yukarıtırtar yanı, Bergama ise, Gaziri Adası’ndaki kenttir. Ada, gölün çekilmesiyle karada bir tepecik oldu (Anna, 1996: 441-442).

5.İzmir, Marsyas’ın Orta Menderes’e döküldüğü yerdeki [ağzındaki] Myrina’dır. “Abbâs b. Velîd, 713’de Yanık Antakya’yı yaktı (el-Belâzurî, 2002: 243); 714’de de Herakleia ve diğer bazı yerleri fethetti” (İbnü’l-Esir, 1986: 4, 533). İşte bu Herakleia diğer adı Pelagonia olan Çirişli [Sipylos] Dağı güneyindeki Herakleia ad Sipylum’dur.

Umar, Sipylum için “Manisa Dağı’nın Luwi dilinden gelme adının Hellen adına uydurulmuş biçimi ve İliada’da böyle kullanılmıştır. Öz biçiminin Sipuwla olduğu, “yarık” anlamına geldiği ve dağın ortasındaki çok büyük bir çatlağa işaret ettiği kanısındayım” der (Umar, 1993: 733). Bilge Bey, Manisa demekle yanılır. Ancak Çirişli Dağı ortasındaki 55-60 m derinliğindeki yarığı [deprem çöküntüsünü] görmediği hâlde Sipylos’u doğru açıklamıştır [bk. R.1; Har.2].

Umar, Pelagonia’yı, Manastır/ Bitola ile Prilep kentleri ve Erion ırmağı yakınında göstermekle yanılır; ancak “Pelagonia, dibinde ırmak akan doğal boğaz durumundaki bir ovanın, kuzey bölümünde demekle doğru söyler. Zira Pelagonia, Kemer Boğazı şarkı ve Orta Menderes kıyısındadır. Filhakika İznik Bizanslıları 1259 yılı, burada mühim bir zafer kazandılar” (Umar, 1993: 648). Pelagonia için Kinnamos bir kent [Herakleia], Umar ise bölge adı der.

6.“Batı Anadolu’daki sürekli Hitit hâkimiyetinin şahitleri Karabel ve Sipylos kaya âbidelerinin varlığına rağmen, Hititlerin, Arzava memleketlerinin maddi kültürü üzerinde pek az müessir olduğu anlaşılıyor” (Kınal, 1953: 45). Kınal, Hititleri, Uluborlu önündeki Millawanda’dan [Miletopolis] daha batıya geçirmekle yanılmıştır. Çirişli [Sipylos] Dağı, Alicinler [Alaca-inler] mevkiindeki “kaya mezarları”, daha düne kadar Hıristiyanların önemli bir ziyaretgâhlarıydı.

7.Philetairos, Pergamon’da bir ayaklanma çıkartıp kentin yönetimini ele geçirmiştir. Lysimakhos’un içinde bulunduğu durumu fırsat bilen Seleukos da MÖ 281’de Halys Irmağı’nı geçerek Lysimakhos’un topraklarına girdi. Lysimakhos da, Seleukos’a karşı Sipylos yakınındaki Magnesia’ya [Manisa] doğru yürüdü. MÖ 281’de Hermos Irmağı [Gediz Irmağı] yakınındaki Kyroupedion savaşı sonunda Lysimakhos hayatını kaybetti (Yıldız, 2012: 99).

Halys Menderes, Hermos ise, bir ihtimal Marsyas’tır. Magnesia, Manisa değildir. Kyroupedion Kyros Ovası demektir [chatgbt]. Bu, Oğul Kyros olup, sarayı, Çirişli Dağı eteği ve Kemer Damları mevkiindeki 985 rakımlı Asar-başı tepededir. Kelainai şehri buradadır. Kyros Ovası ise, Çirişli [Sipylos] Dağı’nın güneyindeki Eğirdir Gölü altında kalan ovadır. Göl rakımının 918 m’den 913 m’ye düşmesiyle ovanın bir kısmı açığa çıktı. Bu belge de Sipylos’un, Çirişli Dağı olduğuna şahadet etmektedir. Her yanı dik bayır Kelainai [Kelene] Hisarı ise Yenicesivrisi’dir.

8.Strabon, “Sipylos Dağının eteklerinde Magnesia kentinin varlığından bahseder. Bu kent depremle yıkılmıştı. Sipylos Magnesia’sı Ana Tanrıça kabartmasının bulunduğu Manisa Dağı eteklerindeydi. Luwice Ma tapkı yeriydi ve Ma-k-a-wan-a-assa Yunan diline Magnesia geçmişti. Kent’in M.Ö. 1200’lerde Anadolu’ya göç etmiş Magnetler’in kurduğu söylenir. Magnesia M.Ö. 1200-546 yılları arasında Lydia egemenliği altındaydı. Daha sonra Persler’in bölgeyi ele geçirmesiyle kent, [Pers] egemenliğine girmiştir (Baran, 2019: 67). Baran’ın dediği Magnesia, Manisa değil, Çirişli Dağı güneyindeki Kyros Ovası’nda bir kentti. Magnesia’nın bir Arzava kenti olduğu anlaşılmaktadır.

9.“Usta pehlivan yenici oyunu kendine saklar” misali,........

© Dikgazete.com