Karaman tarihiyle ilgili yeni bilgiler |
Har.2: MS 838 Halife el-Mu’tasım’ın Ammûriye seferi: Gidiş- dönüş yolu; Afşin’in Mersin-Sarûc yolu ve diğer tarihî yollar.
Ramazan Topraklı yazdı;
Karaman tarihiyle ilgili yeni bilgiler
Bu makaleyle Karaman tarihiyle ilgili bugüne kadar pek bilinmeyen bazı bilgiler vermeye çalışacağım. Ünlü Kıral Yolu, Karaman’dan geçtiği için ordular ve seyyahlar, Karaman’a çok sık uğramışlardır. MÖ 585’deki harp anında Güneş tutulmasıyla meşhur olan Medya-Lidya harbi ile MÖ 547’de Kyros ile Kroisos [Karun] arasındaki Medya- Lidya harbi Karaman bölgesinde vukûbulmuştur. MÖ 401’de Oğul Kyros, MÖ 333’de İskender ve İmruü’l-Kays, Karaman’dan geçmişlerdir. Emevî ve Abbasî ordularının Uc, Ammûriye ve İstanbul seferleri ile Hıristiyanların Kudüs yolu, Müslümanların Hac yolu, hep ve daima Karaman’dan geçmektedir. Kıral Yolu Hititler zamanında bile kullanılmıştır. Roma, Bizans ve İslâm orduları bu yolu kullanarak doğuya ve batıya seferler düzenlemişlerdir. Ol bakımından Karaman, farklı adlarla da olsa kendinden hep bahsettirmiştir.
Açar Kelimeler: Karaman, Larende, Karra, Kurra, Küre, Tyana, Tuvana, Tuvanuva, Ankara, Kıral Yolu, Tarikü’l-Cadde
Göller Bölgesi’ndeki coğrafî değişim bilinemediği için olacak, 2008 yılına kadar Tarikü’l-Cadde veya Kıral Yolu [via regia], hatta Hıristiyanların Kudüs yolu bilinememiş ve yanlış olarak Başkent Ankara’dan geçirilmiştir. Hatalar bununla da kalmamış Ammûriye [Amorion] yanlış olarak Emirdağ-Hisarlıkaya’ya yerleştirilmiş; İslâm tarihçisinin zikrettiği Seydişehir-Suğla Gölü kıyısındaki Ankara bilinememiştir. Kapadokya’nın güneyindeki bu Ankara, “Arap müverrihleri, Kapadokya’nın güneyinde olması icap eden bir Ankara’dan daha bahsederler, fakat bunlar karıştırıyor olmalılar” (Ramsay, 1960: 395) şeklinde inkâr edilmiş; yerli ve yabancı tarihçi de buna katılmıştır. Hâlbuki Peutinger Antonine ve Kudüs yol cetvellerindeki Ankara, Başkent-Ankara değil, Suğla Gölü kıyısındaki Ankara’dır (Ramsay, 1960: 264, 280). Bu hatalar, Karaman’ı gözden ıraklaştırmıştır. Aslında Eskiçağ ve Ortaçağ tarihleri ile Yakınçağ tarihinin başlangıç bölümü hata doludur. Biz burada sadece Karaman’ı ilgilendiren hatalardan bahsettik. Şimdi de, Karaman’dan geçen yolları, Karaman’ın adlarını, Karaman’dan geçen kişi ve olayları vermeye çalışacağız.
A. Kıral Yolu ile Peutinger, Antonine ve Kudüs yol cetvelleri
Tarihin kaydettiği en eski karayolunun güzergâhının tespit edilme işi; İTÜ’nden sonra 1968 yılında Karayolları Teşkilâtında gözünü açmış birisine nasip olmuştur. Herodotos, Kıral Yolu için, “Lidya ve Firikya içerilerinde yirmi konak boyunca uzanır ki, bu 94,5 fersah tutar. Kıraliyet yolu fersah olarak daha iyi ölçülürse ve bir fersah 30 stad hesap edilirse ki gerçekte o kadardır. Sardes’ten Memnon Sarayı denilen kıral konağına kadar 13500 stad; 450 fersah çeker” der (Herodotos, V. 52). Bugünkü yollar üzerinden Sart - Uluborlu [Ammûriye] arası: Sart-Denizli 145, Denizli-Dinar 113, Dinar-Uluborlu 44 km olmak üzere toplam 302 km, İbn Hordazbih’in verdiği rakamlara göre Uluborlu-Çarşamba çayı [Halys] arası ise 146 mil [216 km] tutar. Sart - Halys arası, yâni Lidya ve Firikya’daki toplam uzunluk 518 km eder. Bir fersah 5400 m hesabıyla 94,5 fersah 510 km eder. 8 km fark makul olup, Firikya, Çarşamba çayına kadar uzanır [bk.Har.1-2]. Bu husus Oğul Kyros’un MÖ 401’deki seferinde de görülür: Kyros, Çarşamba çayını geçtikten sonra Firikya dışına çıkıldığı için orduya yağma izni verdi (Ksenofon, 2011: 37). “Halys’in sol tarafı Firikya’dır” (Herodotos, I: 72). Bu Halys, Kızılırmak değil, Çarşamba çayıdır.
Ankara, (Ramsay, 1960: 264)’de, Peutinger: Dadastana’dan [Şuhut-Anayurt] Juliopolis [Senirkent-Genceli] 29, Lagania [Gelendost-Köke] 28, Migaza 38, [Ancyra] 28 ve Antonine: Dadastana’dan Juliopolim 26, Laganeos 24, Minizo 23, Manegordo 28, Ancyra 24 mil verilir. Jerusalem [Kudüs] itinereri: Dadastana’dan Dağı aşmak 6, Milia 11, Juliopolis 8, Hyeron [mukaddes nehir: Kemer Boğazı] 13, Agannia 11, Ipotobrogen [Kötürnek] 6, Mnizos 10, Prasmon 12, Cenaxem palidem 13, Galatia şehri Anchira verir. İşte bu Ankara, Suğla Gölü kıyısındaki Karaviran kasabasına yerleşir. Bu, el-Mu’tasım’ın 838 yılındaki Ammûriye seferiyle örtüşür. Ammûriye seferini tarihçi hatalı yorumlar: “838’de Tarsus üzerinden Anadolu’ya giren Mu’tasım Kapadokya’da Matamir bölgesinden geçerek Ammûriye’ye [Amorion] ulaştı. Onun komutanı Afşin ise, Malatya üzerinden geçerek buraya ulaşmıştı” (Gökhan, 2013: 204). 1- Mersin’deki Afşin’in Malatya üzeri Amorion’a ulaşması izah edilemez. 2- Esas adı Haydar b. Kavûs olan Afşin, Mersin, Silifke ve Mut üzerinden Bozkır-Zengibar [Saruc’a] gönderilmişti. Halife el-Mu’tasım ve esas adı İbrahim olan Aşina et-Türkî ise, Gülek Boğazı, Karra [Karaman] yoluyla Ankara’ya [Karaviran] gelmiş; burada Afşin’le birleşmiş ve Anayol’dan Ammûriye’ye [Uluborlu] yürümüşlerdi. Dönüş yolunda Mu’tasım, Kemer Boğazı’na gelmiş; Rum melikinin yolu üzerinde bir tuzak kurduğu haberini almış; geri dönerek ordusunu toplamış ve Yassıören ile Güreme arasındaki Cevizlidere’de Tarikü’l-Cadde’den [Anayol] sola sapmış. Ve Bozdurmuşbeli, Akşehir, Yunuslar, Kilistra ve Akviran üzerinden Dinek yakınında [Barata: Farita] Anayol’a çıkmıştı (Topraklı, 2014; bk. Har.1-2). Metmure Karaman; Metâmir ise Gülek Boğazı olmalıydı.
Mu’tasım, İconium L Barata XXXIX Tyana, yâni Konya 74 km Barata [Farita] 58 km Tyana [Karaman] (Ramsay, 1960: 396) yoluyla Karaman’a, oradan da Ayrancı, Ereğli, Ulukışla, Pozantı ve Gülek Boğazı yoluyla, 02 Nisan 838 Samarra’dan çıkışının 180’inci günü olan 26 Eylül 838 Perşembe günü de Tarsus’a inmişti.
İbn Hordazbih: “et-Tarfa nehri, Hırbe’t-Farita, Kanna kalesi, Abkarson?, Yukarı Hırb-ı Ferdene?, el-Hedy [Hyde] şehri, Katalak, Farita denilen köy, Abrekenas, Lâta, Ammûriye” (Topraklı, 2013: 154). Yayıncı Farita için Perta der (İbn Hordazbih, 1992: 113). Peutinger’de: [Archelais] 12 Comitanasso 20 Perta 20 Conguso 20 Pegella 20 Egdava 15 Vetisso 20 Bagrum 07 Tolosocorio 23 Abrostola ve [Archelais] 20 Salaberina 16 Caene 16 Tracias 16 Tyana gibi iki yol var (Ramsay, 1960: 399). Archelais Bulgurluk, Bağrum, Seydişehir-Bağra olup, Beyşehir ile arası 45 km; Bağrum- Abrostola arası 30 mil [45 km] olup, Abrostola Beyşehir’e yerleşir. Bu tablodaki yol, Hacı Yolu veya Kıral Yolu’nun Beyşehir-Ereğli kısmıdır. Archelais Ereğli’nin 17 km şarkındaki Bulgurluk, Caene Ayracı, Perta ise Ayrancı’nın 06 km şarkına yerleşir. Tracias ile Conguso aynı yerdir. Karaman- Ayrancı arası 46 km olup, Ramsay s.396 ve s.399’a göre Tyana, tam olarak Karaman’a yerleşmektedir.
Har.1: Kıral Yolu [kahverengi çizgi] ve Firikya valisi Oğul Kyrus’un MÖ 401 İran üzerine yürüyüşü [sarı çizgi, Ksenofon].
Har.2: MS 838 Halife el-Mu’tasım’ın Ammûriye seferi: Gidiş- dönüş yolu; Afşin’in Mersin-Sarûc yolu ve diğer tarihî yollar.
Mısırlı Velid’e göre Hırbe’t-Farita, Farita, yâni Perta harbi demektir. İbn Hordazbih ve Peutinger cetveli, MÖ 547’deki Medya-Lydia harbinin yerlerine işaret etmektedir. Farita denilen köy ile Barata aynı yerdir. Bir Fart da Bozkır-Yolören köyüdür. Ayrancı 37.36, Karaman 37.18, Yolören 37.30, Yozgat ise 39.82 paralelde olup, MÖ 547’deki harp, Karaman-Ayrancı bölgesi ve Ayrancı’nın 06 km şarkı ve Perta [Hırbi’t-Farita] denilen yerde; Güneş tutulan harp ise, Halys [Çarşamba çayı] kıyısı ve Yolören yanında yapılmış olmalıdır. NASA’ya göre MÖ 28 May. 585’deki Güneş tutulması, 38’inci paralelin üzerinden görülmez.
Halys yanlış bilindiği için tarih yanlış yorumlanmıştır. MÖ 480 Serhas’ın [Xerxes] ordusunun toplandığı Kırıtella, Karaman civarı; onun geçerek Firikya’ya girdiği Halys [ırmak] ise, Çarşamba çayıdır (Herodotos VII. 26). MS 1071 Malazgirt yürüyüşünde Romen Diyojen’in geçtiği Halys dahi Çarşamba çayıdır (Attaleiates, 2008: 151). MÖ 547 Pteria üzerine yürürken Kroisos’un, üstüne köprüler kurarak geçtiği Halys ise, kuzeyden güneye doğru akan Kemer Boğazı’ndaki derin ırmaktır. Pteria ise, yukarıda açıkladığımız gibi Karaman bölgesindeki Perta [Hırbe’t-Farita] olmalıdır. Özetle bu iki Halys’ın Kızılırmak ile hiçbir ilgisi yoktur.
Ankara’dan doğuya giden Roma yolları. Antonine itinereri s.143: Ancyre 20 Corbeunca 12 Rolosaciaco 33 Aspona 24 Parnasso 17 Ozzala 17 Nitazi 27 Colonia Arcilaida, toplam 150 mil ve 222 km’dir. Kudüs itinereri: Ancyra 10 Dilimnia 11 Gorbeous 12 Rosolodiaco 13 Aliassus 17 Aspona 13 Galea 9 Andrapa 13 Parnassos 16 Logola 18 Nitalis 13 Argustana 16 Colonia Anchelais yolu toplam 161 mil ve 238 km (Ramsay, 1960: 280). Bugün için Karaman üzerinden Seydişehir-Karaviran [Ankara] ile Bulgurluk [Archelais] arası yaklaşık 230 km olup, Ankara ve Archelais doğru........