Orstkhoylar: Kafkasya'nın Spartalıları |
Kuzey Kafkasya’nın tarihsel ve etno-kültürel haritası, yüzyıllar süren çatışmalar, göçler ve imparatorlukların çarpışmaları sonucunda şekillenmiş karmaşık bir mozaiktir. Bu mozaiğin en gizemli, en tartışmalı ve askeri açıdan en belirgin parçalarından biri, tarihsel literatürde sıklıkla “Karabulaklar” olarak anılan, ancak kendi endonimleri (iç adlandırmaları) ile “Orstkhoy” olarak bilinen toplumdur. Vaynah (Çeçen-İnguş) ailesinin tam kalbinde yer alan, ancak her iki ana koldan da belirli noktalarda ayrışan özgün bir kimliğe sahip olan Orstkhoylar, tarihçiler ve antropologlar için “Kafkasya’nın Spartalıları” olarak tanımlanabilecek bir vaka imajı çiziyor.
Orstkhoy-Mokhk (Orstkhoy Vatanı) olarak bilinen coğrafya, Assa ve Fortanga nehirlerinin yukarı havzalarında, stratejik dağ geçitlerini kontrol eden bir konumdadır. Bu coğrafi avantaj, onların tarih boyunca hem kuzeyden gelen bozkır göçebelerine (İskit, Sarmat, Alan, Moğol) hem de güneyden gelen imparatorluklara karşı bir “Sınır Muhafızı” rolü üstlenmelerine neden olmuştur. Ancak bu rol, 19. yüzyılda Rus İmparatorluğu ile yaşanan yıkıcı savaşlar ve ardından gelen 1865 Sürgünü (Muhacirlik) ile trajik bir kırılma yaşamıştır. Günümüzde Orstkhoy kimliği, Kafkasya’daki demografik varlığından ziyade, Türkiye ve Ürdün gibi ülkelerdeki diyasporada ve Vaynah toplumunun bilinçaltı hatıralarında yaşamaktadır.
Bir toplumun ismi, tarihsel serüveninin ve komşularıyla olan ilişkilerinin bir özetidir. Orstkhoy toplumu için kullanılan iki temel isim, "Orstkhoy" ve "Karabulak", bu toplumun hem yerli (otokton) köklerine hem de Türkik bozkır halklarıyla olan etkileşimine ışık tutar.
"Orstkhoy" (veya lehçeye göre Arshtkhoy, Ärshtkhoy) isminin kökeni üzerine yürütülen filolojik tartışmalar, Vaynahların coğrafi algısını anlamak açısından kritiktir. Bir teoriye göre bu isim, Vaynah dillerinde "Düzlük/Bozkır" anlamına gelen "Are" kelimesinden türemiş olup "Düzlükte Yaşayanlar" manasına gelmektedir. Ancak buradaki "düzlük", Hazar kıyısındaki alçak ovalar değil, dağlık bölgenin (Lam) hemen bitiminde başlayan yüksek platolar ve dağ etekleridir. Bir diğer güçlü teori ise ismin Arshtynka nehrinden türediğini ve bu nehir adının da Proto-İran dillerinden gelen "temiz, kutsal su" (arashan) köküyle ilişkili olduğunu öne sürer.
Rus ve Osmanlı arşivlerinde ise bu toplum ısrarla "Karabulak" olarak adlandırılmıştır. İlk olarak 1762-1763 yıllarında Rus belgelerinde kayda geçen bu isim Türkçe kökenlidir: "Kara" (Siyah/Güçlü) ve "Bulak" (Pınar/Kaynak). Bölgedeki Türkik halklar (Kumuklar, Nogaylar) tarafından verildiği düşünülen bu isim, Orstkhoy topraklarındaki kükürtlü veya petrol sızıntılı koyu renkli su kaynaklarına ya da toplumun "korkutucu/güçlü" karakterine bir atıftır.
Orstkhoyların kökenine gelecek olursak, bu sadece yerel Kafkas kabilelerinin evrimiyle açıklanamayacak kadar karmaşıktır. Arkeolojik veriler, onların Kuzey Kafkasya'nın en parlak dönemlerinden biri olan Alan Krallığı ile derin bağları olduğunu göstermektedir. Arap tarihçi Mesudi, Alan başkentinin ismini Magas olarak zikretmiştir. Günümüz arkeolojik bulguları ise bu şehrin tarihsel Orstkhoy toprakları üzerinde (İnguşetya-Çeçenya sınırı) olduğunu işaret etmektedir.
Bazı tarihçiler, Orstkhoyların Alan konfederasyonu içindeki "dağlı askeri aristokrasi"nin bakiyesi olduğunu da savunur.
Orstkhoy vatanının kalbi olan Tsecha-Akhk (Tseç-Akhk) bölgesindeki........