Ticaret sadece para kazanma işi değildir; aklı, iradeyi, sabrı, tecrübeyi ve karakteri yönetme sanatıdır. Helalinden kazanmak işin ahlâkî temelidir; fakat helal bir iş yapıyor olmak, o işte sınırsız risk alınabileceği anlamına gelmez. Çünkü ticarette kazanç kadar kayıp, fırsat kadar tehlike, cesaret kadar tedbir de vardır. Çok kazananın kaybedeceği miktar da büyük olabilir, az kazananın riski çoğu zaman daha sınırlıdır. Mesele çok kazanmanın yanlış olması değildir. Mesele, kazancın ve ticari büyüklüğün insanın taşıma kapasitesinin üzerine çıkmasıdır. Büyük sermayeyi, büyük borcu, büyük organizasyonu ve büyük riski yönetebilmek de büyük tecrübe ister. İşte buna “ticarette irtifa sorunu” diyebiliriz. Uçak yükseldikçe pilotun sorumluluğu, sistemlerin önemi ve yapılacak bir hatanın bedeli artar. Ticaret de böyledir. Küçük ölçekte yapılan bir yanlış insanın cebini yakabilir; büyük ölçekte yapılan aynı yanlış serveti, şirketi, aileyi, hatta başkalarının hukukunu tehlikeye atabilir.

İrtifa yükseldikçe hata payı görülmeyebilir veya küçük görünür. İnsan bazen kaybederken değil, kazanırken hata yapar. Arka arkaya gelen birkaç başarılı iş, insanın kendisini olduğundan daha maharetli görmesine sebep olabilir. Kazanç arttıkça özgüven yükselir; özgüven kontrol edilmezse kibre, kibir de hesapsız cesarete dönüşebilir. Dün küçük bir sermayeyi yönetirken dikkatli davranan kişi, bugün milyonları yönetmeye başlayınca kendisini yanılmaz zannedebilir. İşte “kazancın sarhoşluğu” burada başlar. Kur’ân-ı Kerîm insan psikolojisindeki bu tehlikeye, “Hayır! İnsan kendisini müstağni gördüğü için mutlaka azar.” (Alak,6-7) ayetiyle dikkat çeker.

Malın artması günah, zenginlik de kötü değildir. Hz. Osman ve Abdurrahman b. Avf gibi büyük sahabiler servet ve ticaret sahibi insanlardı. Tehlike, insanın servete sahip olması değil, servetin insana sahip olmasıdır. Kazanç sarhoşluğu başladığında ayaklar yerden kesilir. İnsan artık hesap yapmak........

© Denge