Gdje počinje kriza Evrope |
Kako bi se, iz perspektive čovjeka koji živi i radi u Evropskoj uniji, moglo pristupiti zadatku koji je gospodin Savanović postavio na izrazito zahtjevan način: pojasniti „krizu Evrope“? Već elementarna činjenica postojanja jaza između iskustva života u Banjoj Luci i iskustva života unutar evropske političke i društvene stvarnosti – kojoj gospodin Savanović pravno-formalno ne pripada, niti sa njom dijeli svakodnevna iskustva – otvara legitimnu dilemu: da li je riječ o pretenciozno postavljenom poduhvatu?
No, ostavimo po strani Savanovićevu poziciju i zadržimo se na samom tekstu. Tu se, već na nivou osnovne strukture, otkriva ključni problem. Pozivajući se na Hajdegera i njegovu dijagnozu metafizike kao kobi Zapada, te prizivajući Ničeovu nihilističku i aristokratsko-radikalističku perspektivu – koja se, podsjetimo, primarno odnosi na krizu njemačkog društva kraja 19. vijeka – Marksa, Hegela, Jingera, Huserla, Sloterdijka, Savanović konstruiše sliku „krize Evrope“ kao dubokog i suštinskog poremećaja. Međutim, istovremeno, bez adekvatno jasnog metodološkog razgraničenja, u istu ravan uvodi i krizu evropskih institucija, političkih mehanizama i same Evropske unije.
Upravo u toj neodređenosti leži slabost teksta. Jedno je govoriti o „Evropi“ kao civilizacijskom, kulturološkom, istorijskom i filozofskom horizontu, a nešto sasvim drugo o Evropskoj uniji kao konkretnoj političkoj konstrukciji. Brisanjem te razlike, tekst gubi fokus i počinje da oscilira između metafizičkih uvida i dnevno-političkih implikacija, ostavljajući čitaoca u svojevrsnom teorijskom međuprostoru: nije jasno da li se raspravlja o sudbini Zapada, Evrope ili o institucionalnoj krizi Brisela.
Ova distinkcija nije akademska sitnica. Naprotiv, ona je presudna. Jer čak i kada bismo zamislili scenario raspada Evropske unije – povratak u predintegraciono stanje, prije Šumanovih deklaracija, Rimskih ugovora i Mastrihta – time bismo eventualno riješili krizu jedne političke forme, ali ne i krizu „Evrope“ kao takve.
Uostalom, zanimljivo je da ni oni politički akteri koji se najčešće optužuju za „antievropske“ tendencije – suverenisti, identitarci, nova desnica – danas više ne zagovaraju ozbiljno izlazak iz EU. Njihov horizont nije destrukcija, već transformacija: ne kraj Unije, nego njena prekompozicija.
S tim u vezi, dodatni problem Savanovićevog pristupa jeste sklonost ka pojednostavljivanju protivnika.
Predstavljati evropsku novu desnicu kao skup polupismenih fanatika nije samo intelektualno neprecizno, već i analitički jalovo. Takva slika više govori o potrebi za normativnom distancom nego o stvarnom razumijevanju fenomena.
Ako već ostajemo u okviru njemačke filozofske matrice koju autor implicitno i kontinuirano uspostavlja, očigledno je da izostaje nijansiranije poznavanje genealogije konzervativne misli unutar njemačkog intelektualnog prostora. Šire posmatrano, na srpskoj filozofsko-intelektualnoj sceni uočava se upadljiv deficit u poznavanju njemačke intelektualne tradicije.
Kapitalno djelo Armina Mohlera – Švajcarca i, paradoksalno, doktoranta Karla Jaspersa – o konzervativnoj revoluciji u Njemačkoj, kasnije dodatno razrađeno u radovima Karlhajca Vajsmana, ostalo je gotovo potpuno izvan vidokruga srpskog intelektualnog kruga. Ono nije samo marginalizovano, već praktično nepostojeće u ozbiljnoj naučnoj recepciji – uz izuzetak parcijalnih uvida kod Aleksandra Molnara, koliko je meni poznato.
Podsjetimo: Mohler nije bio marginalna figura. Mohler je dugo bio lični sekretar Ernsta Jingera. Njegov intelektualni razvoj dodatno je oblikovan snažnim uticajem Karla Šmita, s kojim je održavao bliske odnose.
U tom svjetlu, umjesto površnog etiketiranja, znatno bi produktivnije bilo sistematsko i ozbiljno suočavanje sa ovom tradicijom, koja je među Srbima izrazito slabo istražena. Gotovo je skandalozna činjenica da, uprkos velikom broju etničkih Srba, (više stotina hiljada), koji žive i rade u Austriji, Njemačkoj i Švajcarskoj, naučni interes za intelektualnu tradiciju tih društava ostaje na marginama. Izgleda da fizička blizina ne proizvodi nikakvu epistemološku radoznalost.
No, vratimo se osnovnom pitanju. Ako, dakle, krizu Evropske unije ostavimo po strani – jer ona, čak i u slučaju svog kraha, ne bi dotakla dublju „metafizičku“ krizu Evrope – šta nam preostaje?
Prije svega, potrebno je istorijski precizno locirati trenutak u kojem se ova ideja krize artikuliše u svom punom obliku. Taj trenutak nije proizvoljan: riječ je o periodu nakon Prvog svjetskog rata, kada evropska misao možda po prvi put sistematski jasno dovodi u pitanje vlastite temelje. Ono što kod Savanovića ostaje tek naznačeno, ovdje mora biti jasno rečeno: „kriza Evrope“ nije spontani osjećaj, neka slaba naznaka, već teorijski konstruisana dijagnoza.
U tom kontekstu, mogu se izdvojiti tri šire filozofske struje koje su učestvovale u dijagnostikovanju krize, pri čemu sve tri proističu iz njemačke filozofske tradicije. Njihov zajednički imenitelj jeste tvrdnja da Evropom vlada metafizika. Kriza Evrope, prema tom shvatanju, proizlazi iz njene duboke uronjenosti u metafizički način mišljenja. U tom smislu, moglo bi se reći – u skladu sa Savanovićevom formulacijom – da je „propalo biće“ Evrope upravo metafizičke prirode.
Otuda i opšta tendencija i centralni motiv ka konceptu „Überwindung der Metaphysik“ – prevazilaženje metafizike. Ipak, oko ključnih pitanja – kada ta metafizička dominacija započinje, koju formu poprima i na koji način je moguće prevazići – nije postojao konsenzus. Treba dodati da takav konsenzus ne postoji ni danas.
Možda je upravo u tome i ključna ironija cijelog problema: Evropa, pokušavajući da izađe iz svoje krize, ostaje zarobljena u jeziku kojim je tu krizu........