“‘Hayattan korkuyorum galiba doktor bey.’ Bir daha ziyaretine gitmediğim ruh doktorum, son söz olarak ‘Hayattan korkmayın Kemal Bey!’ diyerek uğurladı beni.”

“‘Hayattan korkuyorum galiba doktor bey.’ Bir daha ziyaretine gitmediğim ruh doktorum, son söz olarak ‘Hayattan korkmayın Kemal Bey!’ diyerek uğurladı beni.”

Orhan Pamuk, Masumiyet Müzesi’nin Viyana'daki Burgtheater tiyatrosundaki ilk okumasında “sınıfsal bir durum üzerine oturtulmuş bir aşk hikâyesi” anlattığını belirtmişti.  Bugüne dek roman hakkında söylenen pek çok şey de o etkinlikte Pamuk’un kendi romanı ile ilgili vurguları etrafında şekillendi: erkeklik, aşk, cinsellik, kültür ve sınıf çatışması, modernleşme gerilimi, objenin gücü… Ancak hepsi biraz eksik kaldı. Ne Apolloncu anlamda biçimsel bir bütünlük arayanları ne de Dionysosçu anlamda saf bir coşku talep edenleri tatmin edebildi.

Kendi beklentilerimi askıya aldığımda; romanın görünen söylemlerini ve kelimelerini aşan etkisine odaklandığımda uzun zamandır aklımı kurcalayan rahatsız edici bir soruyla tekrar baş başa kaldım: İnsanın modernleşmesi demek, sarsıcı ama iyileştirici bir hakikat yerine, tutunabileceği hatta sergileyebileceği ama hastalıklı bir ruh haline sokan bir gerçekliği mi tercih etmesidir?

Bu devasa sorunun içinde kaybolmamak için romanın verdiği cevaba giden yolculuğun ilk durağında kendime şunu soruyorum: Eşyaya anlam yüklememizdeki tekinsizlik nerede başlıyor? Bir genç kızın tokasında tüm bir hayatı dondurmaya çalışmak, masumiyetin doruğu mudur yoksa deliliğin en rasyonel sergisi mi?

Kemal’in anlatısında her eşya bir başka anı çağırır; her anı yeni bir nesneyle bağlanır. Bir süre sonra bu örüntü o kadar sağlamlaşır ki, artık bu kleptomanik davranış biçimi sorgulanmaz; (“ıvır zıvır eşyaları cebime indirip götürmem… tıpkı Füsun’a duyduğum aşk gibi yıllarca anlaşılıp hiç konuşulmadan kabul edilen bir şey…” ) Kemal’in dilde kurduğu yeni bir gerçekliğin yapı taşı haline gelir. Böylece roman, eşyalar aracılığıyla kurulmuş tutarlı bir gerçeklik sunar ve varoluşçuluğun izlerini taşır: dünyaya anlam veren şey nesnelerin kendisi değil, onlara yönelen bilinçtir. Ancak Kemal’in bilinci bu anlamı yalnızca kurar mı? Hayır, aynı zamanda sınırlar. Hangi anının hatırlanacağına, hangisinin silineceğine, hangi duygunun öne çıkacağına karar veren bu bilinç, giderek özgür ve “masum” bir farkındalık olmaktan çıkarak seçici bir kurgu mekanizmasına dönüşmeye başlar gibi görünür. Orhan Pamuk yazım yapısı tercihlerinde de  Kemal’in bu bilincini somutlaştırır: Numaralı listeleme (akışı keser, deneyimi parçalara ayırır, anlatıyı katalog haline getirir), antropolog benzetmesi (gözlemler, mesafe koyar, sınıflandırır ve anlam üretir) ve küçük şeylerin (gündelik eşyalar, sigara izmaritleri…) geçmişin anlam taşıyıcıları olarak ritmik ve sistematik şekilde tekrarlanması... Ve belki de tam bu yüzden, bu kadar titizlikle kurulmuş bu dünya ne kadar ikna edici görünürse görünsün, Kemal’in tercih ettiği varoluş biçimi benim huzurumu bozdu.  Genellikle bir edebiyat metninde bu huzursuzluk sezilse bile çoğu zaman fark edilmez; dilin kendisi şeffaf sanılır, “masum” olduğu düşünülür.

Retoriğin Paravanı ve Tekinsizlik

Oysa dil, çoğu zaman sandığımız gibi şeffaf bir araç değildir; hiçbir zaman yalnızca taşımaz; aynı zamanda erteler, kaydırır ve anlamı yeniden kurar.[1] Bu nedenle anlatının gücü, söylediğinden çok, nasıl kurulduğunda gizlenir. Orhan Pamuk’un güçlü retoriği de Kemal’in anlatımının çelişen taraflarının devasa bir paravanıdır sanki. Paravanın ön yüzünde; Sibel’in Batılı burjuva kültürüne ait statü nesneleri ile Füsun’un sıradan ama neredeyse kutsallaştırılmış, sanatsallaştırılmış eşyaları resmedilir. Pamuk, Sibel’e karşı duyulan suçluluğu ve topluma karşı takınılan ikiyüzlülüğü Kemal’e dürüstçe söyletir. Batı’nın akıl, ölçü ve biçimselliği odağa alan ‘yasal’ ilişkisi ile Anadolu topraklarının yoğun duyguları coşkuyla yaşayan ‘yasak ama meşru’ ilişkisinin gerilimi, bu iki farklı eşya dünyası üzerinden temsil edilir. Nitekim Türkülerden biliriz ki; Anadolu’da bir mendil veya küçük bir takı sadece bir eşya değildir; o, sevilenin yerine konuşan arzu aracıdır: İstilacı bir yüzüğe karşı 4213 asi sigara izmariti…

Bu diyalektik çatışma romanın trajik motorunu çalıştırsa da, Kemal'in eşyalara yüklediği anlamları bir sofist maharetiyle anlatması, paravanın arkasında gizlenen bir........

© Birikim