Dördüncü Perde: Brezilya Umudu Seçti |
Brezilya’da 25 Ekim Pazar günü yapılan cumhurbaşkanlığı seçiminin ikinci turu, birçok bakımdan tarihe geçti. 128 milyondan fazla kişinin oy kullandığı seçimde, sandığa gitmeyenlerin, geçersiz oy kullananların ve boş oy atanların toplam oranı tarihin en düşük seviyesine indi. İlk turu ikinci sırada bitiren bir aday ilk kez ikinci turu kazanırken, Lula da daha önce hiçbir cumhurbaşkanının başaramadığını başararak dördüncü kez bu göreve seçildi. Sonuç, bu tarihî ilklerin ötesinde, yalnızca ülke içinde pek az kişinin öngördüğü çarpıcı bir geri dönüşü değil, bölgedeki siyasi gidişatın da tersine dönmesini ifade ediyor: Brezilya, Latin Amerika’da aşırı sağın (Arjantin ve El Salvador) ve daha genel olarak sağın (Şili, Bolivya, Peru, Kolombiya, Ekvador ve Venezuela) ilerleyişini şimdilik durdurmuş durumda.
İki aday arasında keskin bir tezat vardı. Bugün 81 yaşında olan Lula, son derece yoksul bir ailede dünyaya gelmiş, on iki yaşında çalışmaya başlamış ve daha sonra maden işçiliği eğitimi almıştı. Mücadeleci bir sendikacı olarak grevlere önderlik ettiği için diktatörlük döneminde hapse atılmış, 1980’de İşçi Partisi’ni (PT) kurmuştu. Rakibi, 45 yaşındaki Flávio Bolsonaro, siyasi kariyerini emekli yüzbaşı ve eski cumhurbaşkanı olan babası Jair Bolsonaro’ya borçlu. Özel okullarda eğitim gören Flávio, 21 yaşında Rio de Janeiro eyalet meclisine seçilmişti. Kendisini “girişimci” olarak tanıtıyordu ama herhangi bir şirketi yoktu. Avukatlık yapıyordu, ama müvekkili pek azdı; bunlardan biri, beş yaşında bir kız çocuğunu öldürmekle suçlanan bir polis memuruydu.Siyasi kariyeri boyunca tartışmaların odağında yer aldı: Polislikten ayrıldıktan sonra kiralık katil olan bir kişiye resmi bir madalya vermişti. Bu kişinin annesi de Flávio’nun meclisteki bürosunda çalışıyordu. Babasının 2019’da cumhurbaşkanı olmasının ardından oğul Bolsonaro da Senato’ya seçildi, ama yasama faaliyetleriyle elde ettiği başarılardan çok, şaibeli gayrimenkul alım satımlarıyla tanınıyor.
Lula’nın ilk tur kampanyası sönük geçti. Jair Bolsonaro’yu iktidardan indirdiği 2022 seçimlerinden farklı olarak bu kez merkez partilerle geniş bir ittifak kurmadı; daha küçük sol oluşumlardan meydana gelen bir koalisyonun desteğiyle, yalnızca PT’nin çatısı altında seçime girdi. Jair Bolsonaro ise daha sonra darbe girişiminde bulunmaktan 27 yıl hapis cezasına çarptırıldı ve şu anda ev hapsinde. Lula, kampanyasında önceki cumhurbaşkanlığı dönemleriyle özdeşleşen sosyal programları savundu. Öte yandan, üçüncü döneminde seçmeni etrafında toplayabileceği, o döneme damgasını vurmuş bir başarısı yoktu. PT yönetiminin Brezilya’nın toplumsal ve ekonomik koşullarına görünüşte iyimser yaklaşımı, gerçeklikten kopuk olduğu izlenimi veriyordu. Lula’nın 2003’te başlattığı ve en önemli sosyal programlarından biri olan Bolsa Família kapsamında yaklaşık 20 milyon düşük gelirli aileye, yani 50 milyon kişiye sağlanan nakit yardımlar Mart 2023’ten beri artırılmamıştı. Kısa süre önce yasallaştırılan çevrimiçi bahis, çok ağır bir borçlanmaya yol açmıştı. Gıda fiyatları yükseliyor, bundan en çok yoksul haneler etkileniyordu. PT, belki de bu nedenlerle, anketlerdeki üstünlüğünü korumasına rağmen, âdet yerini bulsun diye düzenlenen birkaç etkinlik dışında seçmeni meydanlara çağırmadı.
Flávio Bolsonaro ise sağlık, eğitim, hatta Bolsa Família harcamalarında kesintiye gidilebileceğini dile getirdi, ama daha sonra geri adım attı. Amazon’da ormansızlaşmayı sınırlayan düzenlemeleri gevşetmeyi, maden kaynaklarının işletilmesini kolaylaştırmayı ve Brezilya’yı ABD’nin çıkarları doğrultusunda hareket eden bir ülke haline getirmeyi vaat etti. Programı finans çevrelerinin, büyük sanayicilerin ve tarım şirketlerinin desteğini kazanırken Meta, sosyal medya algoritmalarını onun lehine yönlendirmekle suçlandı. Geniş halk kesimlerinden gördüğü desteğin temelinde ise Bukele’nin El Salvador’da uyguladığı kitlesel hapsetme modelini benimseyerek suçla sert biçimde mücadele etme vaadi yatıyordu. Seçimi kazanırsa babası Bolsonaro’yu affedeceğini ve Planalto Sarayı’nın rampasını onunla kol kola çıkacağını söylüyordu. Protokole göre cumhurbaşkanlığı kuşağını görevi devreden Lula’dan alması gerekiyordu. Ancak o, Lula döneminin kapandığını göstermek için kuşağı babasının elinden alacaktı.
İlk tur kampanyasına, ülkenin dört bir yanına ve siyaset dünyasının her kesimine uzanan büyük bir yolsuzluk skandalı damga vurdu. Jair Bolsonaro hükümeti döneminde mali denetim makamlarının serbestçe faaliyet göstermesine göz yumduğu Banco Master,* yerel yönetimlerin ve eyalet yönetimlerinin emeklilik fonlarından aldığı paralarla bir saadet zinciri işletiyordu. Bu fonlar arasında PT’nin yönettiği Bahia eyaletininki de vardı. İki milyar doları aşkın paranın toplandığı bu dolandırıcılığa siyasi partiler, milletvekilleri, valiler, belediye başkanları, yargıçlar, medya kuruluşları, Evanjelik kiliseler, avukatlar ve Merkez Bankası yetkilileri bulaşmıştı. Bankanın sahibi Daniel Vorcaro, Yüksek Mahkeme yargıcı Alexandre de Moraes’in eşinin hukuk bürosundan hizmet almak için 25 milyon dolar ödemişti. Halk arasında Xandão (“Koca Alex”) diye tanınan Moraes, daha önce Jair Bolsonaro’nun tutuklanmasına hükmetmiş;........