En kötü 8. ülke: Dibin dibindeyiz! |
Özel haberlerimizi ve günün öne çıkan gelişmelerini kaçırmamak için BirGün’ün WhatsApp kanalını buraya dokunarak hemen takibe alabilirsiniz.
Hukukun üstünlüğü soyut bir siyasal tartışma değildir. Bir işçinin sendikaya üye olduğu için işten atılmaması, grevinin bir kararnameyle “ertelenmemesi”, hak aradığında coplanmaması, yargıya kolayca erişimi demektir. Hukuk devleti zayıfladığında bunun ilk ve en ağır faturasını kim öder? Sermayenin hukuka ihtiyacı oldukça sınırlıdır. Sermayenin ekonomik gücü, hukuk servisleri ve siyasal bağlantıları vardır. Sermayenin yargı aygıtı üstünde nüfuzu hayli fazladır. Hukukun üstünlüğüne en çok ihtiyaç duyan, örgütlenmekten başka gücü olmayan işçiler ve çalışanlardır. 2026 verileri tam da bunu gösteriyor.
HUKUK DEVLETİNİN RÖNTGENİ
Dünya Adalet Projesi (World Justice Project, WJP) adlı bağımsız bir girişim her yıl dünyanın en kapsamlı hukukun üstünlüğü ölçümlerinden birini yayımlıyor. Geçen hafta açıklanan 2026 Hukukun Üstünlüğü Endeksi 143 ülkeyi kapsıyor. Endeks, kanun metinlerinde ne yazdığına değil, hukukun gündelik hayatta nasıl yaşandığına bakıyor. Bunun için iki kaynak kullanıyor: 143 ülkede yaklaşık 215 bin kişiyle yapılan hane halkı anketleri ve hukukçular ile akademisyenlerden oluşan 3 bin 400’ü aşkın uzmanın doldurduğu anketler. Endeks dünyada hukukun üstünlüğünü şu sekiz faktörle ölçüyor:
1-Hükümet yetkilerinin sınırlandırılması
2-Yolsuzluğun yokluğu
3-Açık yönetim
4-Temel haklar
5-Düzen ve güvenlik
6-Kuralların uygulanması
7-Medeni yargı
8-Ceza yargısı
Bu faktörler 44 alt göstergeye ayrılıyor ve her ülke 0 ile 1 arasında puanlanıyor. 1 veya 1’e yakın değerler hukukun üstünlüğüne en yakın örnekleri gösteriyor. Bu yazının odağı, Temel Haklar faktörünün sekizinci alt göstergesi. Bu gösterge temel çalışma haklarının etkin biçimde güvence altında olup olmadığını, dört temel çalışma hakkının fiilen ne kadar korunduğunu ölçüyor: Örgütlenme özgürlüğü ve toplu pazarlık hakkı, istihdamda ayrımcılık yasağı, zorla çalıştırma yasağı ve çocuk işçiliği yasağı. Bunlar Uluslararası Çalışma Örgütü’nün (ILO) çalışma hayatında temel ilke ve haklar olarak tanımladığı çekirdek haklarla örtüşüyor. Kısacası bu gösterge, bir ülkede emeğin hukukunun gerçek konumunu gösteriyor.
EN KÖTÜ 8. ÜLKE!
Türkiye genel hukukun üstünlüğü puanında 143 ülke arasında 117. sırada, yani sondan 27. Bu zaten iç açıcı bir tablo değil. Ama genel puan sekiz faktörün ortalaması olduğu için yarayı örtüyor. Asıl çöküş temel haklar alanında yaşanıyor.
Türkiye, genel hukuk devleti sıralamasında dünyanın dibin. Alttaki beşte birlik diliminde. Temel haklarda ve çalışma haklarında ise en alttaki altıda birlik dilime düşüyor. Yani AKP iktidarının ilk gözden çıkardığı şey, yurttaşın ve işçinin hakları. Türkiye’nin çalışma hakları puanı 0,37. Türkiye’nin zaten zayıf olan hukuk devleti karnesinde en kırık not çalışma haklarında.
Çalışma hakları sıralamasının zirvesinde Danimarka (0,92) ve Norveç (0,90) var. Onları Avusturya, İsveç, Finlandiya,........