Dünya edebiyatı geri çekildi ama…

Dünya edebiyatı kavramı 19. yüzyılın hümanizmi ile tarihsel materyalizmin kesişiminde doğdu. Goethe’nin hümanizmi ile Marx ve Engels’in kapitalizme yönelik tespitleri, ulusal sınırları aşan bir edebiyat tezini besledi. Ancak yüzyılımızda dünya edebiyatı kavramı pek kullanılmıyor. Bunun üç belirleyici nedeni var bana göre.

Birinci neden

Dünya edebiyatı, Goethe, Marx ve Engels’in işaret ettiği anlamıyla, kapitalizmin yarattığı bir olgu olarak doğmuştu, tarihsel bakımdan doğruydu. Çünkü sanayi kapitalizmi, sınıf çelişmeleri, benzer toplumsal altüst oluşlar farklı ülkelerde eşzamanlı yaşanmıştı. Roman, bu sarsıntılı dönemim edebi türü olarak gelişti ve merkezinde insanın tarih içindeki eylemi vardı. Bu yüzden dünya edebiyatı, ulusal edebiyatların üstünde, ama onlardan kopmadan yükselen bir kavramdı.

Fakat kapitalizm emperyalistleşti. Avrupa işçi sınıfı sömürüden pay alarak sistemiçileşti. Böylece ortak tarih duygusu zayıfladı. Kapitalizm hâlâ küresel ama deneyimler farklılaştı. Eşitsizlikler derinleştikçe dünyalar ayrıştı. 19. yüzyılda bir Fransız işçinin, bir Alman aydının, bir İngiliz romancının yaşadığı çelişkiler birbirine benzerdi. Bugün insanlar, aynı tarihsel zamana bile ait değilmiş gibi yaşıyor. Ortak insan deneyimi dağılınca, onu kavrayacak dünya edebiyatı fikri de zemin kaybetti.

İkinci........

© Aydınlık