ΗΠΑ: 250 χρόνια ανεξαρτησίας από την τυραννία - αλλά για πόσο ακόμα; |
«Η ιστορία του σημερινού Βασιλέως της Μεγάλης Βρετανίας είναι μια ιστορία επανειλημμένων αδικιών και σφετερισμών, με άμεσο σκοπό την εγκαθίδρυση απόλυτης Τυραννίας σ’ αυτές τις Πολιτείες».
Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας των ΗΠΑ, 4η Ιουλίου 1776
Από τις περίπου 1.300 λέξεις της Διακήρυξης της Ανεξαρτησίας των ΗΠΑ, συνήθως μιλάμε μόνο για κάποιες εμβληματικές φράσεις στο προοίμιο, όπως «το δικαίωμα στη Ζωή, την Ελευθερία και την επιδίωξη της Ευτυχίας» ή το ότι «όλοι οι άνθρωποι δημιουργούνται ίσοι». Φράσεις που αναμφίβολα έγιναν πυξίδα έμπνευσης για τα επόμενα 250 χρόνια πολιτικών εξελίξεων —κι όχι μόνο στην Αμερική— αλλά δεν βρίσκονταν στον πυρήνα του αρχικού κειμένου ή στις άμεσες προτεραιότητες των επαναστατών. Το μεγαλύτερο μέρος της Διακήρυξης καταλαμβάνει η αναλυτική απαρίθμηση των «καταχρήσεων και σφετερισμών» του βασιλιά Γεωργίου Γ΄ της Αγγλίας, καθώς και το —πραγματικά επαναστατικό για την εποχή— σκεπτικό των ιδρυτών πατέρων για το αναφαίρετο δικαίωμά τους να αποτινάξουν την τυραννία του.
Η αποτροπή μιας νέας τυραννίας ήταν αυτό που τους απασχόλησε περισσότερο και στη συνέχεια, τη στιγμή που στον υπόλοιπο κόσμο οι μοναρχίες ήταν ο κανόνας. Το κράτος που ίδρυσαν αρχικά δεν είχε ούτε Πρόεδρο ούτε κεντρική κυβέρνηση, παρά μόνο ένα υποτυπώδες Κογκρέσο με ελάχιστες εξουσίες. Οι δεκατρείς Πολιτείες συνυπήρχαν σε μια χαλαρή συνομοσπονδία, όπου η καθεμία χάραζε αυτόνομα τη δική της πολιτική. Κι ακόμα κι όταν (μόλις τέσσερα χρόνια μετά την επιτυχή λήξη της επανάστασης) φάνηκε ότι αυτό το σχήμα δεν ήταν βιώσιμο, το νέο πολιτικό σύστημα που σχεδίασαν έδινε έμφαση σε «ελέγχους και ισορροπίες» που θα εξασφάλιζαν ότι κανένας επίδοξος δικτάτορας δεν θα κατάφερνε να συγκεντρώσει απεριόριστη εξουσία και να επαναλάβει τις καταχρήσεις του βασιλιά της Αγγλίας.
Με ποιον τρόπο λειτουργούσαν αυτά τα περίφημα «checks and balances»; Όπως είχε γράψει ο βασικός σχεδιαστής του Συντάγματος και μετέπειτα Πρόεδρος, Τζέιμς Μάντισον, «πρέπει να βάλουμε τη φιλοδοξία να αντισταθμίσει τη φιλοδοξία». Μοιράζοντας την εξουσία σε τρία ισότιμα μέρη (εκτελεστικό, νομοθετικό, δικαστικό) με διαφορετικές αρμοδιότητες, η φιλοδοξία ενός Προέδρου να αυξήσει την επιρροή του στη διακυβέρνηση της χώρας αντισταθμίζεται από την αντίστοιχη φιλοδοξία των μελών του Κογκρέσου και των δικαστικών. Με άλλα λόγια, λαμβάνοντας ως δεδομένο πως όλοι θέλουν να έχουν περισσότερη εξουσία, αξιοποιείται η σύγκρουση συμφερόντων ως εμπόδιο στον απολυταρχισμό.
Κοιτάζοντας τον τρόπο με τον οποίο κυβερνά σήμερα ο Πρόεδρος Τραμπ, αναρωτιέται κανείς αν τελικά το σχέδιο ήταν αποτελεσματικό. Πρέπει όμως να αναγνωρίσουμε ότι καμία άλλη χώρα δεν έχει βιώσει 250 συνεχόμενα χρόνια ακηδεμόνευτης Δημοκρατίας, με ομαλή εναλλαγή των κυβερνώντων σύμφωνα με το εκλογικό αποτέλεσμα —έστω και με κάποιες προσωρινές αναταράξεις. Ίσως λοιπόν ένα πιο σωστό ερώτημα να είναι το κατά πόσον όσα βλέπουμε σήμερα είναι προσωρινά και........