Giriş
Tek tanrıcılığın (monoteizm) ilkel toplumlarda zaten mevcut olup olmadığı antropolojinin tartışma alanına girmekle birlikte, burada savunulan düşünce, tek tanrı fikrinin özellikle Sami gelenek içerisinde ortaya çıkmış kültürel bir yapı olduğudur. Bu bağlamda peygamberlik kurumu da evrensel değil; belirli tarihî–kültürel koşullarda şekillenen bir kurum olarak değerlendirilmelidir. Nitekim antropolojik kayıtlar, “And” medeniyetlerinde Yahudi-Hristiyan-İslâmî anlamda bir “vahiy”, “peygamberlik” veya “Tanrı ile kişisel iletişim” fikrinin bulunmadığını gösterir (Eliade, 1959). Bunun nedeni, bu toplumların kültürel evrenlerinin böyle bir sembolik yapı üretmemiş olmasıdır.
Bu tespit, modern insanın din, hakikat, bilgelik ve kapitalist yaşam arasındaki gerilimli ilişkisinin incelenmesine imkân sağlamaktadır. Aşağıda bu ilişkinin farklı yönleri analiz edilecek, ardından dinin hakikat kavrayışına etkisi ile modern dünyanın din-kapitalizm sentezi tartışılacaktır.
*
Tek Tanrıcılık, Peygamberlik ve Kültürel Köken Problemi
Tek tanrıcılığın Sami halklarının dinî tecrübesi ile sınırlı bir fenomen (görüngü) olduğu fikri yalnızca tarihsel değil, aynı zamanda kültürel bir analizdir. Max Weber (1922), özellikle “çöl topluluklarında” ortaya çıkan karizmatik peygamberlik geleneğinin diğer coğrafyalarda neredeyse hiçbir karşılığının bulunmadığını vurgular. Bu anlamda peygamberlik: Evrensel bir dinî kategori değil, belirli bir tarihsel-toplumsal yapının ürünü ve esasen etik-teolojik bir dönüşüm projesidir.
Bu nedenle “İnka”, “Maya” veya “Aztek” dünyasında Musa, İsa ya da Hz. Muhammed’i hatırlatan figürlerin yokluğu bir “kayıp belge” meselesi değil; tamamen farklı dinî bilinç yapılarına sahip olmalarından kaynaklanır.
Mircea Eliade (1959) bu farkı, kutsal ile ilişki kurma biçimlerindeki radikal çeşitlilik üzerinden açıklar: Bazı kültürler vahyi kişisel bir aktarım........

© Antalya Son Haber