Bu makalede Mehmet Emin Yurdakul, Ahmet Arif, Yavuz Bülent Bakiler ve Mehmet Arif’in Anadolu şiirleri esas alınmıştır. Bu şiirlerdeki temsil ve gerçeklik duygusu esas alınarak şiire bakılacaktır.

Anadolu, Türk şiirinde yalnız bir coğrafya adı değildir. Bazen ana, bazen vatan, bazen yoksul halk, bazen de tarihî direnişin adı olmuştur. Ancak her Anadolu şiiri aynı derecede sahici değildir. Kimi şair Anadolu’yu uzaktan, fikir olarak; kimi şair ise onun açlığını, susuzluğunu, mahcubiyetini, öfkesini ve tarihî gururunu içeriden duyarak yazmıştır. 

Türk edebiyatında Anadolu’yu şiirin merkezine taşıyan ilk önemli isimlerden biri Mehmet Emin Yurdakul’dur. Onun millî edebiyatımızdaki öncü yeri inkâr edilemez. Halk diliyle, heceyle, millî duyuşla yazdığı şiirler, Türkçülük fikrinin edebiyattaki ilk güçlü sesleri arasında yer alır. Fakat Mehmet Emin’in “Anadolu” şiirine yakından bakıldığında, şiirin içinde bir gerçeklik problemi de görülür.Şair şiire şu manzara ile girer: 

“Yürüyordum: Ağlıyordu ırmaklar,

Yürüyordum: Sararmıştı başaklar” 

Bu dizelerde Anadolu, tabiatın hüzünlü bir dekoru olarak karşımıza çıkar. Irmaklar ağlar, başaklar sararmış, tarlalar ekilidir. Fakat şiirin devamındaki sefalet ve açlık tablosu ile bu bereketli tabiat arasında yeterince derinleştirilmiş bir sosyal ilişki kurulmaz. Açız evlad  ot yiyoruz diyen bir yoksul kadının çığlığı bu tabloyu bozar, çirkinleştirir. Elbette suların aktığı, başakların sarardığı, tarlaların ekildiği coğrafyalarda da açlık olması lazım. Şair gördüğü değil duyduğu Anadolu’yu anlatmıştır. Savaşlar, ağır vergiler, mülkiyet düzeni, ulaşım yokluğu, devlet ihmali ve sosyal adaletsizlik bereketli topraklarda da yoksulluk doğurabilir. Ancak Mehmet Emin’in şiirinde bu çelişki, gözleme dayalı bir sosyal çözümleme hâline gelmez. Anadolu, yaşayan insanlarıyla değil, daha çok merhamet uyandıran temsilî bir sahne olarak görünür. Bakış ideolojiktir. 

Bu noktada şiirdeki yapaylık meselesi ortaya çıkar. Mehmet Emin, Anadolu için konuşur; fakat Anadolu’nun içinden konuşmaz. Şairin Anadolu’su köy sofrasıyla, hasta yatağıyla, susuz tarlasıyla, yoksul çocuğuyla, yaşlı anasıyla somutlaşmaz. Daha çok millî vicdanı uyandırmak için kurulmuş bir hitabet alanıdır. Mehmet Kaplan’ın şiir tahlili anlayışıyla bakıldığında burada muhteva ile gözlem arasındaki mesafe dikkat çeker. Fikir güçlüdür; fakat şiirin duygu ve gözlem zemini yer yer zayıf kalır. 

Ahmet Arif’in “Anadolu” şiirinde ise bambaşka bir gerçeklik düzeyi vardır. Ahmet Arif, Anadolu’yu dışarıdan seyretmez; onunla özdeşleşir. Şiirin hafızalara kazınan sesi şudur: 

Bu soru, sıradan bir tanıtma cümlesi değildir. Anadolu’nun kendi ağzından söylenmiş bir hesap sorma cümlesidir. Şair, Anadolu’yu yalnız........

© Akdeniz Gerçek