Dünden Bugüne Çarşamba'da Eğitim |
Çarşamba'nın bazı kırsal bölgelerindeki yerleşim milattan önceki dönemlere kadar dayandırılsa da ilçe merkezi olan muhitin yerleşimi genel olarak Osmanlı döneminde şekillenmiştir. Özellikle Yeşilırmak'ın ıslahı ve çevresindeki bataklıkvari bölgelerin kurutulması ile hem kırsalda hem de ilçe merkezindeki yerleşim daha da geniş alana yayılmıştır. Osmanlı sonrası ve Cumhuriyet'in ilk yıllarındaki demografik yapıya bakıldığında ise Çarşamba'da Müslüman çoğunluğun yanı sıra Ermeni ve Rum Hristiyan grupları da görmekteyiz. Osmanlı'nın son döneminde ve Cumhuriyet'in ilk yıllarında idarî olarak Çarşamba, şu anki Çarşamba, Ayvacık ve Salıpazarı ilçelerinin tamamını, Tekkeköy ve köylerinin büyük kısmını, Asarcık ilçesinin bazı köylerini de içine alan büyük bir ilçedir.
Osmanlı'nın son dönem kayıtlarına bakıldığında Çarşamba'da 1869 yılında 8, 1872'de 4, 1880'de 12, 1888'de 7, 1895'te 5, 1905'te 6 medrese görülmektedir. Çarşamba'da 1904 yılında ise 13 medrese bulunmaktaydı. Bu medreseler: Hazinedarzade Süleyman Paşa Medresesi, Naimiye Medresesi, Arnabud Ali Bey Medresesi, Mahmut Tayyar Paşa Medresesi, Hamidiye Medresesi, Akpınar Medresesi, Yusuf Zeyneddin Medresesi, Tatarlı Medresesi, Sarıyurd Medresesi, Hisarcık Medresesi, Eğri Kiraz Medresesi, Şeyh Habil Medresesi ve Abacalu (İpçili) Medresesidir. Çarşamba'nın idari yönden bağlı olduğu Trabzon Vilayeti'nin tamamında 60, Canik Sancağı'nda ise toplam 23 medrese varken bu medreselerin 1904 yılı kayıtlarında 13 tanesinin Çarşamba'da bulunması dikkat çekicidir. Ayrıca Çarşamba'da 1869'da 169, 1880 de 147, 1888'de 280, 1902'de 198 tane de Sıbyan Mektebi bulunmaktadır. Çarşamba'da Osmanlı'nın son döneminde 4 tane özel kütüphane olduğu görülmektedir. Bu kütüphaneler Hazinedarzade Süleyman Paşa Kütüphanesi, Naimiye Kütüphanesi, Arnabut Ali Bey Kütüphanesi ve Mahmut Tayyar Paşa Kütüphanesi'dir. Osmanlı'nın son döneminde Çarşamba'nın idari yönden bağlı olduğu Trabzon Vilayeti'nin tamamında 12 adet kütüphane bulunduğu göz önüne alındığında, bu 12 kütüphanenin 6 tanesinin Canik Sancağı'nda, bu 6 kütüphanenin de 4'ünün Çarşamba'da oluşu dikkate şayandır. Bu kütüphanelerde toplam 1335 kitap yer almaktaydı. Osmanlı'nın son dönemindeki eğitim kurumlarını, eğitim kadrosu, kütüphaneler ve kitap adetleri değerlendirildiğinde Osmanlı'nın son döneminde Çarşamba'nın önemli bir eğitim merkezi olduğu anlaşılmaktadır.
II. Abdülhamit döneminde Avrupa okulları model alınarak yeni okullar açılmaya başlanmıştı. Bu okullar Osmanlı'da ibtida (ilkokul), Rüştiye (ortaokul) ve idadi (lise) diye isimlendiriliyordu. Bu okullardan Çarşamba'da 1884'te 4, 1895'te 4 ibtida (ilkokul) bulunmaktadır. Çarşamba'da ilk rüştiyenin (ortaokul) de 1871'de açıldığı anlaşılmaktadır. Sonraki yıllarda sadece kızların eğitim gördüğü İnas Rüştiyesi (kız ortaokulu) açılmıştır. Bu okulun kayıtlarına defa 1912'de rastlanmaktadır. Osmanlı döneminde Çarşamba'da idadi (lise) açılmadığı değerlendirilmektedir.
Çarşamba'da bulunan gayrimüslim nüfusa hizmet eden okullar da mevcuttu. 1893 yılında yapılan nüfus sayımında Çarşamba'da 47.597 Müslüman, 3.114 Rum, 9.775 Ermeni yaşamaktaydı. Çarşamba'da gayrimüslim nüfusa hizmet veren 33 kilise mevcuttu. Ayrıca 1869'da 7 tane Rum Sıbyan Mektebi, 18 tane de Ermeni Sıbyan Mektebi bulunmaktaydı. 1872'de 3, 1880'de 3 Rum Sıbyan Mektebi olduğu kayıtlardan anlaşılmaktadır. Ayrıca şu an Ayvacık ilçesine bağlı olan Kapıkaya köyü Kasım Kıran mevkiinde 1864 tarihinde protestan misyoner teşkilatı Amerikan Board Teşkilatı'na bağlı olarak Merzifon'da açılmış bulunan Amerikan Koleji'ne bağlı, kaçak faaliyet gösterdiği değerlendirilen ve ibtida ve idadi seviyesinde iki ayrı okul olarak tek binada eğitim veren bir okulun varlığı da bilinmektedir.
Cumhuriyet'in ilk yıllarında ilçe merkezinde ilkokullar bulunmakta fakat Osmanlı döneminde kayıtlarına rastlanan rüştiyenin (ortaokul) ne........