Doğumunun 149. Yılında Hukukçu Muhammed İkbal |
Köşe Yazıları Diş Hekimliği Eczacılık Edebiyat Eğitim Fen Güzel Sanatlar ve Tasarım Hemşirelik Hukuk İktisadi ve İdari Bilimler İlahiyat İletişim İnsan ve Toplum Bilimleri İşletme Mimarlık Mühendislik Orman Sağlık Bilimleri Siyasal Bilgiler Spor Bilimleri Tarih Tıp Turizm Veteriner Ziraat
Güzel Sanatlar ve Tasarım
İktisadi ve İdari Bilimler
İnsan ve Toplum Bilimleri
Fikri görünür kılan kalem; kalemi anlamlı kılan istikrardır.
Doğumunun 149. Yılında Hukukçu Muhammed İkbal
Muhammed İkbal’in Rumûz-ı Bîhodî’de anlattığı bir hikâyede, Hocendli bir mimar Sultan Murad’ın emriyle bir mescit yapar. Mescit sultanın hoşuna gitmez. Öfkelenen sultan, hançerini çekip mimarın elini keser. Mimar kadıya gidip uğradığı zulmü anlatır. Kadı kısas âyetini hatırlatır. Kölenin hür insandan aşağı olmadığını ve padişahın kanının mimarınkinden daha değerli sayılamayacağını söyler. Bu sözler üzerine Sultan Murad yenini sıvayıp elini uzatır. Mimar padişahı bağışlar. Hikâyede kanun önünde eşitlik düşüncesi şu sözlerle dile gelir.
Padişahın kanı, mimarın kanından daha renkli ve daha güzel değildir.
Kur’an huzurunda kul ve efendisi müsavidir. Hasır ile ipekli sedir arasında fark yoktur.
1982 Anayasası’nın 10. maddesi hiçbir kişiye, aileye, zümreye veya sınıfa imtiyaz tanınamayacağını söyler. İkbal bu ilkeyi bir mahkeme sahnesinde anlatır. Kadı, karşısındakinin padişah olmasına aldırmadan kısas hükmünü hatırlatır. Padişahı bağışlayan da eli kesilen mimardır.
Bu hikâyeyi yazan şair, 9 Kasım 1877’de Pencap’ın Siyâlkût şehrinde doğdu. Babası Nur Muhammed terziydi. Örgün eğitim görmemişti ama Farsça ve Urduca kitaplar okuyabiliyor, âlimlerin sohbetlerine katılmaya çalışıyordu. Pakistan’da 9 Kasım, İkbal Günü olarak kutlanır. 2015’te kaldırılan resmî tatil uygulaması 2022’de yeniden başladı. Türkiye’de İkbal’i daha çok Mevlânâ’ya bağlılığı ve benlik üzerine düşünceleriyle tanırız. Adı sık sık Mehmet Âkif’le birlikte anılır. Yirmi altı yıl avukatlık yaptığı ise pek anılmaz. Doğumunun 149. yıl dönümünde, İkbal’in hukuk üzerine yazdıklarına yeniden bakmak istiyorum.
Lincoln’s Inn’den Lahor Mahkemelerine
İkbal, Cambridge’de felsefe okurken Londra’daki Lincoln’s Inn’e de kaydoldu. Kurumun arşivine göre kayıt tarihi 6 Kasım 1905’tir. 1907’de baro sınavlarını geçti. 1 Temmuz 1908’de devrin tanınmış hukuk bilgini Sir Frederick Pollock’un önerisiyle avukatlığa kabul edildi. Lahor’a döndükten sonra hem hukuk hem ceza davalarına baktı ve bu mesleği 1934’e kadar sürdürdü. Pakistanlı avukat Zafar Ali Raja, 560 sayfalık Qanoon Dan Iqbal adlı kitabında İkbal’in takip ettiği davalara ilişkin 103 kararı inceler. Lahor’da Jamhoori Publications tarafından yayımlanan kitap, hukuk dergilerinde yer alan bu kararları bir araya getirir. Raja’nın tespitine göre bu kararların yarısından fazlası İkbal’in müvekkilleri lehinedir. Esrâr-ı Hodî’deki irade ve emek çağrısını bu yüzden müvekkil dinleyen, dosya hazırlayan, geçimini bu meslekten kazanan bir hukukçunun sesi olarak da okumak gerekir. Adliye tecrübesi, İkbal’in hukuk üzerine yazdıklarına da yansır.
Yönetici de Hukuka Bağlıdır
İkbal, Sultan Murad hikâyesindeki eşitlik düşüncesini yönetim üzerine yazılarında da ele alır. 1908’de yayımladığı “İslam’da Siyasi Düşünce” makalesinde Sünni hukuk düşüncesini Mâverdî’den hareketle açıklar. Yöneticinin hukuk karşısında ayrıcalığının bulunmadığını, dava edilebildiğini ve eleştirilebildiğini aktarır. Yöneticinin seçimle göreve gelmesini, görevini yerine getirmesini ve hukuka aykırı davrandığında görevden alınabilmesini birlikte tartışır. Yıllar sonra dinî düşünce üzerine verdiği konferanslarda, devletin başında “kendi farzettiği yanılmazlık perdesi altında kişisel iktidar ve baskısını sürdürebilecek bir Allah halifesi”nin bulunması fikrini açıkça reddeder.
İkbal, 1910’da tutmaya başladığı ve Yansımalar (Stray Reflections) adını verdiği notlarda merhamet adına adaletten ödün verilebileceği konusunda uyarır. Hâkimlik yaptığım yıllarda bu gerilimi duruşma salonunda sık sık gördüm. Hâkim, bir tarafın güç durumuna anlayış gösterirken öteki tarafın hakkını gözden kaçırabilir. Borçlunun yoksulluğu karşısında alacaklının, sanığın gözyaşları karşısında mağdurun hakkı göz ardı edilebilir. Hâkim, kişinin durumunu kanunun tanıdığı takdir yetkisi çerçevesinde gözetebilir. Takdiri indirim, hükmün açıklanmasının geri bırakılması ve cezanın ertelenmesi buna örnektir. Hâkim, takdirini somut gerekçelere dayandırır. Hâkim insanın durumuna duyarlı kalır, ama kararını kurala ve delile dayandırır.
Aynı defterde fakihlerin bıraktığı mirası “mükemmel bir hukuk düzeni” diye anar. Demokrasi üzerine bir notunda ise kural koyma hevesinin “kanun dışılık” ile “yanlışlık” arasındaki ayrımı unutturabileceğine dikkat çeker. Her yanlışı kanunla yasaklamaya çalışan bir toplumda kanunlar çoğalır ve birbirine karışır. Ahlâkın, örfün ve meslek kurallarının düzenlediği alan da giderek daralır. Bu ayrım, mevzuatın sık değiştiği, torba kanunların çoğaldığı ve her yeni soruna bir yasakla karşılık verildiği dönemlerde önem kazanır. Bir kuralın yürürlükte olup olmadığını soran hukukçu, adil olup olmadığını da ayrıca sormalıdır.
İçtihat ve Hukuk Eğitimi
Hukuk düşüncesine en kalıcı katkısı ise içtihat üzerine söyledikleridir. İslam’da Dinî Düşüncenin Yeniden Doğuşu’nun altıncı konferansı “İslâm Bünyesinde Hareket Prensibi” başlığını taşır. İkbal burada hayatı sürekli bir yaratış olarak görür. “Her nesil kendisinden önce gelip geçmiş nesillerin eserlerinden yararlanarak, ancak onlardan olumsuz yönde etkilenmeden, kendi meselelerini çözümlemekte serbest olmalıdır.” Temel fıkıh ve hukuk kurallarının modern hayatın şartları ışığında yeniden gözden geçirilmesini isteyen kuşağın talebini de “haklı ve yerinde bir tutum” sayar.
İkbal’e göre yorumun bir ölçüsü olmalıdır. Bir hükmün nasıl işlediğini değerlendirirken Şâtıbî’nin saydığı beş amacı göz önünde tutar. Bunlar dinin, canın, aklın, malın ve neslin korunmasıdır. Pencap’ta evliliklerini başka yoldan sona erdiremeyen bazı kadınlar dinden çıkmaya sürükleniyordu. Çünkü dinden çıkmanın evliliği sona erdirdiği kabul ediliyordu. İkbal, hükmün bu şekilde uygulanmasının dini korumaya gerçekten hizmet edip etmediğini sorar.
İkbal’e göre içtihat ortak bir çaba gerektirir. Oğlu Cavid İkbal’in aktardığı bir yazısında, hukuk ilkelerini çağın ihtiyaçlarına........