Milli Çalgı: Kanun |
4. ve 7. yüzyıllar arasında müzik, gelişiminde yeni bir yükseliş dönemi yaşamıştır. Din dışı ve ruhani müziğe dair değerli bilgiler, Ermeni tarihçiler aracılığıyla korunarak günümüze ulaşmıştır. Çalgı müziği ve özellikle toplu icra (ansambl) kültürü hakkındaki en eski bilgilere Kutsal Kitap sayfalarında da rastlamaktayız.
5. yüzyılın ilk yarısında, Kutsal Kitap’ın tercüme edilmesiyle birlikte kanun benzeri çalgıları niteleyen başka isimler de yaygınlık kazanmıştır. Halkın profesyonel müziği, çalgı toplulukları ve enstrümantal icranın yüksek sanatına dair ayrıntılı tasvirler; tarihçiler, vakanüvisler ve etnografyacılar aracılığıyla bizlere ulaşan kadim ve anlamlı tanıklıklardır. Bu kayıtlara Movses Khorenatsi, Pavsdos Püzant, Hovhannes Yerzngatsi, Sünetsi, Hagop Ğrimetsi ve Naregatsi’nin eserlerinde rastlanır. Din dışı türlerde telli çalgıların çeşitleri geniş bir yayılım göstermiştir. Tarihçiler Khorenatsi ve Buzand’a göre çalgı toplulukları; şehir yaşamında, saraylarda ve şatolarda kendine yer bulmuştur. Telli çalgılar arasında knar (lir), daviğ (arp), çnar ve benzerleri yaygındı. Ermenistan’da kanunun öncülleri, kadim zamanlardan Erken Ortaçağ ve feodal döneme kadar genel bir adlandırma olan "knar" ismiyle kullanılmıştır. "Knar" kolektif ismi altında lir, saz, tambur, ud ve benzeri çalgılar kastedilmekteydi.
Pagan Ermenistan’da çeşitli dini törenlere ve kutlamalara çok yönlü müzikler eşlik ederdi. Tarihçiler, saray ziyafetlerine katılımı zorunlu olan "knar" icracılarından (knarahar) oluşan topluluklardan bahseder. Khorenatsi, Ermenistan Tarihi (Hayots Batmutyun) adlı eserinin birçok bölümünde, halkın profesyonel müziği içinde yer alan ve "knar" eşliğinde icra edilen şarkılardan söz eder; bu eserler "knaragan kert" (lirik ezgi/şiir) olarak adlandırılmıştır.
9. ve 10. yüzyıllarda halk ve kusan (ozan) sanatına paralel olarak şehir müziği de gelişmiştir. 10. ile 15. yüzyıllar arasında Hovhannes Yerzngatsi dört telli bir knarın varlığından, Sünetsi ise sekiz telli bir knardan bahseder. Hagop Ğrimetsi, çalgı müziğinin yüksek sanat icrasına dair ayrıntılı bir betimleme sunarak santir, ğanon (kanun) ve sdğanon gibi çok telli çalgıları anar. Çok telli ve sapsız çalgılar arasında; on telli knarı, kırk telli santiri (ki bu santurdur) ve yetmiş telli ğanonu (ki bu kanundur) belirtir. Akort sürecini, knarın bacakların üzerine nasıl yerleştirildiğini ve çalgının hangi ağaçtan yapıldığını tarif eder. Haygazyan Bar (Haygazyan Sözlüğü) yazarları da mızraplı ve sapsız çalgılara değinerek "knar" karşılığında çnar, sağmosaran (meşmura/mezmur çalgısı), gitar, daviğ, pambir ve barbut isimlerini kaydetmişlerdir. Püzant’ın aktardığına göre; Kral Bab’ın öldürüldüğü gün, krala müziklerini sunan koca bir........