Kitap fuarlarının sessiz dönüşümü: Popülerleşme, nitelik kaybı ve yeni arayışlar |
Kitap fuarlarý kalabalýk üretmeye devam edebilir; ama okur üretmediði sürece bu kalabalýk yalnýzca geçici bir gürültü olarak kalýr.
Yusuf Tosun/ Yazar
Son yýllarda Türkiye'nin farklý þehirlerinde artarak düzenlenen kitap fuarlarý ve kitap günleri, kültürel hayatýn canlýlýðýný gösteren önemli geliþmeler arasýnda yer alýyor. Kitap okuma oranlarýnýn düþük seyrettiði, özellikle genç kuþaklarýn kitapla temasýnýn giderek zayýfladýðý bir dönemde bu tür etkinliklerin kültür ortamýný hareketlendirdiði açýk. Ancak sayýca çoðalmalarý, tek baþýna nitelikli bir okuma kültürü oluþturmak için yeterli deðil. Fuar alanlarýnýn kalabalýklaþmasý, her zaman gerçek bir okur kitlesinin büyüdüðü anlamýna gelmiyor.
Bugün kitap fuarlarý niceliksel büyümelerine raðmen niteliksel olarak zayýflýyor ve kültürel buluþma iþlevinden uzaklaþýyor.
Bu yazýnýn kaleme alýndýðý tarih itibariyle "Edebiyatýn Her Hali" ana temasýyla kapýlarýný kitapseverlere açan Türkiye'nin en büyük 42. Uluslararasý Ýstanbul Kitap Fuarý (TÜYAP) (13-21 Aralýk) henüz devam ediyordu. Fuar kapsamýnda, yurt içi ve yurt dýþýndan 1000'e yakýn yayýnevi, marka ve sivil toplum kuruluþu, ünlü yazarlar ve okurlar yer alýyor. Fuarda 400'den fazla kültür etkinliði ile 2000'den fazla imza günü var.
Bu yazýda, hem bir yazar hem de bir okur olarak son dönemde katýldýðým kitap fuarlarý üzerinden edindiðim gözlemler ve daha önce katýldýðým etkinlikler ýþýðýnda, kitap fuarlarýnýn bugün hangi iþlevi üstlendiðini, karþý karþýya bulunduðu temel sorunlarý ve daha nitelikli bir fuar anlayýþýnýn nasýl mümkün olabileceðini deðerlendirmeye çalýþacaðým.
Kitap fuarlarýnýn deðiþen iþlevi
Bir zamanlar kitap fuarlarý, okur ile yazarýn doðrudan iletiþim kurabildiði; yayýnevlerinin yeni eserlerini tanýttýðý; kitap merkezli, yoðun ve seçkin bir kültürel atmosferin kurulduðu özel mekânlar olarak görülürdü. Bu fuarlar, sadece kitap satýþýnýn deðil, ayný zamanda entelektüel bir buluþmanýn, düþünsel bir paylaþýmýn adresiydi.
Bugün ise tablo belirgin biçimde deðiþmiþ durumda. Büyük þehirlerdeki mega fuarlar da, Anadolu'nun butik ölçekli organizasyonlarý da giderek bir "panayýr", "þenlik" ya da daha genel bir ifadeyle "kültürel eðlence alaný" görünümü kazanýyor. Elbette bu dönüþümün fuarlara dinamizm kazandýran olumlu yanlarý var; daha fazla insanýn kültürel bir etkinlik içinde yer almasý küçümsenecek bir geliþme deðil. Ancak kalabalýðýn yoðunluðuna raðmen kitaplara yönelik nitelikli ilginin belirgin biçimde azalmasý, göz ardý edilemeyecek bir sorun olarak karþýmýza çýkýyor.
Fuarlarýn büyük bölümünün kalabalýklaþmasýnda okul idarelerinin öðrenci gruplarýný topluca fuar alanýna yönlendirmesi baþat bir rol oynuyor. Böylece ziyaretçi profili hýzla çocuk ve gençlere doðru kayarken, yetiþkin okurun fuarlardan uzaklaþtýðý net biçimde hissediliyor. Bu durum, hem fuarlarýn hitap kitlesini daraltýyor, hem de kültürel derinlik arayan okurlarýn beklentilerinin karþýlanmasýný zorlaþtýrýyor. Nitelikli sohbetlerin, edebiyat tartýþmalarýnýn, düþünsel buluþmalarýn yerini giderek yüksek sesli bir kalabalýk ve hýzla tüketilen popüler içerikler alýyor. Nitekim Yayýncý Meslek Birlikleri Federasyonu (YAYFED) verilerine göre, 2025'te felsefe, tarih ve sanat gibi entelektüel içeriklerin basýmýnda yüzde 30'u aþan bir düþüþ yaþandý.
Kitap fuarlarýnýn geçirdiði bu dönüþüm fuarlarý daha görünür kýlarken, onlarýn asýl iþlevi olan nitelikli okuma kültürünü besleme rolünü zayýflatýyor. Bu nedenle fuarlarýn yeniden düþünülüp tartýþýlmasý, odaðýnýn tekrar kitaba ve okura kaydýrýlmasý kültürel hayat açýsýndan önemli bir gereklilik hâline geliyor.
Okur profilindeki dönüþüm ve popülerleþme
Son yýllarda özellikle genç kuþaklarýn okuma alýþkanlýklarýnda belirgin deðiþimler gözleniyor. Dijital platformlarýn hayatýn merkezine yerleþmesiyle fiziksel okuma azalýrken; ekran temelli, hýzlý........