Düzenin dili, müdahalenin mantığı ve İran |
ran bir vaka deil, yaayan bir lkedir. ran' konuurken en byk hata, sokaktaki fkeyi ya yok saymak ya da onu refleksle d operasyon diye mhrlemektir. Maalesef, hayat pahall, isizlik, bask, temsil krizi, gelecek kaygs gerektir. Ama tam da bu nedenle, kriz anlarnda bu acnn nasl hzla kullanlabilir bir siyasal malzemeye evrilebildiini de grmek gerekir.
Prof. Dr. Emel Topcu/ Akademisyen, Yazar
kinci Dnya Sava sonras kurumsal mimari, "kurall dnya" sylemiyle paketlendi; ama bu kurallarn kimin lehine ilediini belirleyen ey, ou zaman hukuk metinleri deil g ilikileriydi. Tam da bu yzden ran tartmas yalnz ran deildir: kaynak egemenlii, yaptrmlar, nkleer dosya, blgesel sava ve nihayet sokak protestolar... Hepsi ayn zincirin halkalardr.
ki kestirme anlat ve asl dm
ran'da "u an" olan okurken ou zaman iki cazip kestirme yol bizi arr. Birinde, her eyi ieride olup bitene balar, dardan gelen basnc ve uzun vadeli kuatmay grnmez klarz. Dierinde ise yaanan her sarsnty tek hamlede "d g" parantezine alr, toplumun biriken gerek krlmalarn ve ierideki ynetim tercihlerini yok sayarz. Oysa ran'daki kriz, bu iki aklamann birbirini dlad bir yerde deil; tam tersine st ste bindii, birbirini besledii bir yerde ekillenir. Sokaktaki fke gerektir: hayat pahall, isizlik, bask, temsil krizi, gelecek kaygs... Ama bu fkenin hangi koullarda derinletii, kimlerin elinde hangi dile evrildii ve hangi hedefe doru itildii de en az fkenin kendisi kadar gerektir.
Yaptrmlarn gndelik hayata inii ve ierideki sorumluluk
stelik bu ac, son 45 yldr yalnzca "ierideki ynetim tercihleriyle" aklanamaz. ABD'nin ve daha geni anlamyla kresel g sisteminin uygulad yaptrmlar, ekonomiyi sktrr; para birimini andrr; gndelik hayat krlganlatrr; toplumun sinir ularn akta brakr. Fakat bu, ierideki sorumluluu ortadan kaldrmaz. Ayn bask koullarnda bile devletin krizi nasl ynettii, toplumu hangi politikalarla rahatlatabilecei, meruiyeti nasl yeniden retebilecei ve "soka" nasl bir atma alanna evirmeden ynetebilecei ayr bir sorudur. ran dosyasn zor klan da budur: hem dardan retilen basn hem ieride biriken ynetim sorunlar ayn anda alr.
Anlat sava meruiyet dili ve kar mant
Burada meselenin ikinci katman belirir: Bu tr krizlerde "ne olduu" kadar "nasl anlatld" da kaderi belirler. nk anlat, sadece bir yorum deildir; meruiyet retir, sorumluluu datr, kimini grnr klar kimini grnmez. Gazeteci Matt Kennard, 2016'da yaymlanan The Racket: A Rogue Reporter vs the American Elite (Hara Dzeni: "Amerikan Elitine Kar" Bir Gazetecinin tiraz) adl kitabnda. "hikye" ile "kar" arasndaki grnmez yar tek bir itiraf cmlesine indirger: Ana akmn iinde "ABD imparatorluu" gereini konumak zordur; o iki kelime vitrin dilini atlatr. nk mesele "ne sylendii"nden nce "neye izin verildii"dir. Kennard'n iaret ettii yer udur: Hkim anlat, dzeni "iyi niyetli" bir g masalyla paketlerken sahada ileyen ise kurumsal karlarn bytlmesi ve jeopolitik denetimin geniletilmesi gibi daha souk bir mantktr.
Manetler ve sessizlikler
Bu yzden tartma "d politika" balklarnn ok tesine taar. Soru artk yalnzca ne olduu deil, neye inandrldmzdr. Hangi bilgi manete ykseltilir, hangisi bilinli bir sessizlikle sradanlatrlp arka sayfaya itilir? Hangi kelimeler dolama serbest braklr, hangileri daha aza alnmadan "uygunsuz" ilan edilir? Ve asl kritik eik udur: Kimin hikyesi "meru kayg" diye kayda geerken, kimin acs "grlt", "arlk" ya da "tehdit" etiketiyle etkisizletirilir? Anlat dediimiz ey tam burada bir haber dili olmaktan kar; iktidarn kendine alan ama, maliyeti bakalarna ykleme ve hesab grnmez klma aracna dnr.
Deerler yerine ihtiyalar plak kar dili
Eskiden devlet politikalarnda "iyi niyet" makyaj artt ancak imdi makyaj ou zaman gereksiz bir masraf gibi grlyor. "Deerler" diye satlan paket aldnda, iinden giderek daha sk "menfaat" kyor. Dn mdahaleler demokrasi ve insan haklar szlyle merulatrlrken, bugn ayn hamleler daha ksa, daha sert, daha plak bir dille petrol, ticaret yolu, s, boaz, ada... gibi terimler kullanlarak ilan ediliyor ve"lke" deil, "ihtiya" deniyor. Bu plaklama bir ahlaki drstleme deildir. Bu davran daha ok ynetimlerin, itirazn maliyetini dk grp, hesap sorma ihtimalini zayf saymasndan kaynaklanmaktadr. Dil sertleirken, gcn zgveni de byr; zgven bydke de bedelin kime yazlaca daha kolay kararlatrlr. Kararn itibar yukarda kalrken faturann maliyeti aaya iner.
Elit teorisi halkn fkesi ve ynlendirilebilir enerji
Bu aamada elit teorisi devreye girer. Elit teorisi, byk politik krlmalarn ounun halkn iradesiyle deil, elit fraksiyonlar arasndaki g devriyle ve yeni bir denge........