Deniz gücü tarih boyunca yalnızca savaş kazanmanın değil, savaşmadan siyasi sonuç elde etmenin de en etkili araçlarından biri oldu. Yelken çağından buhar çağına, dretnotlardan uçak gemilerine kadar büyük donanmalar gerektiğinde ateş güçlerini kullanmadan başkentlerin kararlarını değiştirebildiler. İngiliz Cumhuriyetçi Oliver Cromwell’e atfedilen “Bir savaş gemisi en iyi büyükelçidir” sözü bu anlayışı son derece yalın biçimde ifade eder. Bu düşünce İngiliz deniz gücü geleneğinde Nelson sonrasında zirveye ulaşacak, 19. yüzyılın emperyal sisteminin temel dış politika araçlarından birine dönüşecekti. 20. yüzyılda ise ABD aynı yöntemi küresel ölçekte devraldı. Ganbot diplomasisi, deniz gücünün bir kriz ortamında zorlayıcı diplomasi aracı olarak kullanımıdır. Ganbot diplomasisinde ateş gücü kullanım niyeti açıktır. Tarih boyunca ganbot diplomasisi, devletlerin en esnek dış politika ve güvenlik politikası aracı olmuştur.

Donanmalar sahip oldukları esneklik, uzun süreli harekât yeteneği, idame edilebilir ateş gücü, kendi kendine yeterlilik, hareketlilik, açık denizleri serbestçe kullanabilme, kriz alanlarına intikal için kara ve hava ülkelerinden geçiş izni gibi kısıtlamalara tabi olmama özellikleri sayesinde bir krizde başlangıçtan itibaren en etkin ve esnek şekilde kullanılabilen kuvvetlerdir.

Denizlerde konuşlanma ve geçişler için izin almaya gerek yoktur. Zararsız geçiş ve transit geçişler ile yabancı ülke karasuları ile boğaz ve kanallarından geçiş yapılabilir. Donanma unsurları, ufkun ötesinden çıkıp gelmeleri ve etkileyici görünüşleri ile kamuoylarında ve hükümetler üzerinde derin psikolojik etki yaratabilirler. Hedeflerine eriştikten sonra bir anda ufuk hattının gerisine çekilip; kamuoyunun gözü önünden kaybolabilirler. Ancak ufuk ötesindeki varlıkları dahi, her an halkın ve hükümetlerin psikolojisini etkileyebilir.

Savaş gemisinin maddi ve soyut varlığının oluşturduğu Ganbot diplomasisi bir uluslararası veya iç sorunun kendi devletimiz lehinde sonuçlanması ya da bu sorun nedeniyle oluşabilecek maddi veya manevi zararların geciktirilmesi maksadıyla savaş zamanı kullanımı hariç, deniz kuvvetlerinin kısıtlı bir şekilde kullanımı veya kullanım tehdidini içerir.

Bu yöntemin modern teorisini ortaya koyan isim İngiliz diplomat ve deniz stratejisti Sir James Cable oldu. Cable, 1971 yılında yayımlanan Gunboat Diplomacy: Political Applications of Limited Naval Force adlı eserinde ganbot diplomasisini, savaş seviyesine varmadan sınırlı deniz kuvvetinin kullanılması veya kullanılması tehdidi yoluyla bir uluslararası uyuşmazlıkta avantaj sağlamak ya da kaybı önlemek şeklinde tanımladı. Cable açısından mesele mutlaka ateş açılması değildi. Asıl mesele savaş gemisinin siyasi iradenin görünür ve hareketli temsilcisine dönüşmesiydi.

Cable’a göre deniz gücü bir emrivaki yaratmak veya mevcut bir emrivakiyi ortadan kaldırmak için; karşı tarafın davranışını veya politikasını değiştirmeye zorlamak için; tırmanışa geçen kriz sırasında seçenek yaratmak ve böylece zaman kazanmak ve gelişmelere müdahale edebilecek kuvveti bölgede hazır tutmak için ve son olarak da siyasi kararlılığı ve niyeti savaş gemilerinin varlığı üzerinden göstermek için kullanılabilirdi. Hepsinin özeti ise savaşmadan zorlamak idi.

İmparatorluklar Çağının Denizden Zorlaması

19.yüzyıl ganbot diplomasisinin klasik örnekleriyle doludur. 1850 Don Pacifico Krizi, Atina’da evi fanatik ortodoks Yunan halkı tarafından yağmalanan İngiliz tebaası Yahudi işadamı Don Pacifico’nun tazminat talebini Yunanistan’ın karşılamaması üzerine İngiltere’nin donanmayı kullanarak Pire’yi abluka altına almasıyla başladı. Başbakan Lord Palmerston, İngiliz vatandaşının dünyanın her yerinde İngiliz gücü tarafından korunacağı “Civis Romanus sum” anlayışını savundu. Fransa ve Rusya’nın itirazlarına rağmen Yunanistan’a geri adım attırdı. Kriz, İngiliz deniz üstünlüğünün savaş ilan etmeden ekonomik baskıya ve diplomatik sonuca dönüştürüldüğü klasik ganbot diplomasi örneği idi.

1853–1854’te Amerikalı Amiral Matthew Perry’nin “Kara Gemiler (Black Ships)” filosuyla korumacı Japonya’nın ABD ile ticaret için kapılarını açmaya zorlaması diğer bir örnektir. 1902’de İngiltere, Almanya ve İtalya’nın, dış borçlarını ödemeyen Venezuela’ya karşı deniz ablukası başlatmaları ve savaş gemilerine el koyarak limanlarını kapatmaları sonucu borçların ödenmesinin sağlanması deniz gücünün borç tahsilatı ve siyasi baskı amacıyla kullanıldığı klasik “ganbot diplomasi’’ örneklerinden biri oldu. Hedefe koyulan devletin karşısına esas itibarıyla siyasi talebi kabul etmek veya kıyılarındaki üstün deniz gücünün yaratabileceği sonuçları göze almak seçeneği sunuluyordu.

Bu sistemin çalışmasını sağlayan temel unsur büyük güç ile hedef devlet arasındaki askerî asimetriydi. Kıyı devletlerinin çoğunun açık denizde karşılık verecek donanması, uzun menzilli kıyı savunma sistemi, hassas güdümlü füzesi, insansız hava aracı, denizaltısı veya gelişmiş mayın kapasitesi yoktu. Dolayısıyla savaş gemisi yalnızca askerî bir platform değil, siyasi iradenin silahlı ve görünür temsilcisiydi.

Soğuk Savaş ve Uçak Gemisi Diplomasisi

İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra ganbot diplomasisi biçim değiştirdi. Nükleer silahların ortaya çıkması büyük güçlerin doğrudan savaşmasını son derece tehlikeli hale getirirken çevre bölgelerde krizler, vekâlet savaşları ve sınırlı çatışmalar devam etti. Tam da bu ortamda donanmalar konvansiyonel ateş gücü üzerinden siyasi baskı ve güç gösterisinin son derece kullanışlı araçları haline geldi. Bir uçak gemisi darbe görev grubunun (CSG) kriz bölgesine gönderilmesi, amfibi filonun kıyıya yaklaşması veya nükler denizaltıların bölgeye intikali başlı başına siyasi mesaj taşıyordu.

1950’lerin Tayvan Boğazı krizleri, 1958 Lübnan krizi, 1962 Küba Füze Krizi’nde deniz karantinası uygulaması, 1971 Hint-Pakistan Savaşı sırasında USS Enterprise görev grubunun Bengal Körfezi’ne gönderilmesi ve........

© 12punto