Neden Polisiye Okumalıyız? |
Polisiye, edebiyat konağının arka odalarından birinde oturtulan, misafir gelince sesini çıkarmaması istenen bir akraba gibidir. Tren kompartımanlarında, yazlık balkonlarında, uykusu kaçmış gecelerde okunur, sonra bir kenara bırakılır. Kitapçılarda ona ayrı bir raf ayrılır, ama bu sadece çok satar olduğu içindir, kitap ekleri onu nadiren hatırlar, adı anıldığında da söze çoğu zaman mahcup bir özürle girilir. Oysa ben bu türün sayfaları arasında dolaştıkça, ağırbaşlı bir romanın söylemeye dili varmayan pek çok şeyi iyi bir polisiyenin yüksek sesle, utanmadan söylediğini düşünüyorum. Neden polisiye okumalıyız sorusuna vereceğim cevap, biraz da kendi okurluğumun uzun ve dolambaçlı hikâyesidir.
Polisiyeyle tanışmam Agatha Christie’nin kitaplarıyla oldu. Christie’nin dünyası kapalı, derli toplu, insanı rahatlatan bir dünyaydı. Sisli bir İngiliz köyü, koridorları gıcırdayan bir malikâne, karın ortasında kalakalmış bir tren, herkesin birbirini tanıdığı ve çekmecesinde saklı bir mektubun durduğu küçük bir topluluk. Bir sabah bir ceset bulunur ve düzen bozuluverir. Ardından Poirot’nun özenle burulmuş bıyıkları ya da Miss Marple’ın örgü şişleri sahneye girer, dağınık ayrıntılar birer birer yerini bulur, sonunda herkes şöminenin etrafında toplanır ve katilin adı söylenir. Kitabın son sayfası kapandığında dünya eski hâline dönmüş, geçici olarak bozulan düzen toparlanmıştır. Bu kitapların bana verdiği haz, bir satranç probleminin çözülmesindeki o temiz ve serin hazdır. Ruhuma dokunan hiçbir şey olmaz, tedirginlik duymam, ne hayatla ne de kendimle ilgili. Meraklı bir heyecandır yaşadığım.
Christie’de sorulan soru tektir: “Kim yaptı?” Auden bu düzenin yeniden kuruluşunda kaybedilmiş bir masumiyete, bir tür cennete dönüş özlemi sezmişti. Christie okumak gerçekten de kötülüğün geçici bir misafir olduğuna, aklın er geç her karanlık köşeyi aydınlatacağına inanmak isteyen okurun tatlı inancıydı.
Çok geçmeden Patricia Highsmith girdi hayatıma, arada da Simenon’ların puslu sayfalarında oyalandım. Simenon’un Maigret’si Christie’nin zeki, kibar dedektiflerine hiç benzemez. Piposunu tüttürerek yağmur yemiş Paris sokaklarında ağır ağır yürüyen, köşe kahvelerinde insanları seyreden, iri gövdeli, sabırlı bir adamdır o. Suçluyu kıskıvrak yakalamaktan çok, onun hayatının içine sızmak, o hayatı içeriden anlamak ister. Maigret’nin elinde suç bir bulmaca olmaktan çıkar, bir insanın hayatının trajik yanına dönüşür. Soru da yön değiştirir, kim yaptı sorusunun yerine usulca başka bir soru yerleşir: “Neden yaptı?”
Highsmith ise beni bambaşka, çok daha tekinsiz bir yere götürdü. Ripley romanlarında dedektifin değil katilin yanında dururuz, hatta onun derisinin altına gireriz. Tom Ripley yalan söyler, başkasının kimliğine bürünür, öldürür, okur ise bir süre sonra bu yakışıklı, soğukkanlı gencin yakalanmamasını dilediğini fark edip irkilir. Ahlakın zemini ayağımızın altından sessiz sedasız kayıp gider. Christie’nin kim yaptı, Simenon’un neden yaptı sorusundan sonra Highsmith okura asıl ürpertici soruyu sorar: “Ya ben olsaydım?”
Sonra uzun bir sessizlik girdi polisiyeyle aramıza. Yıllarca psikiyatri ve felsefe okudum, Rus romanının bozkırlarında, Türk edebiyatının sokaklarında dolaştım, özellikle de şiire gömüldüm. Yine de suç edebiyatından pek uzaklaştığım söylenemez. Dostoyevski’nin büyük romanlarından biri bir baltayla, iki kadının öldürülmesiyle açılır ve yüzlerce sayfa boyunca bir sorgu yargıcının kedi sabrıyla yürüttüğü soruşturmayı izler. Suç ve Ceza belki de insan ruhunun dibine kadar inen bir polisiyedir, yalnızca ona bu adı vermeye kimsenin yüreği yetmez. Bunu ancak yıllar sonra, polisiyeye geri döndüğümde anladım. Bir de elbette Umberto Eco’nun Gülün Adı var ki, o da bambaşka tatlar veren bir başka polisiyedir.
Dönüşüm kuzey üzerinden oldu, İskandinav polisiyesinden. Küçük bir merakla başlayan şey kısa sürede gecelerimi alan bir tutkuya dönüştü. Maj Sjöwall ile Per Wahlöö’nün Martin Beck’ini, Henning Mankell’in Kurt Wallander’ini, Jo Nesbø’nun Harry Hole’sini okudukça, polisiyenin sandığımdan çok daha geniş, çok daha derin bir nehir olduğunu gördüm. Sjöwall ile Wahlöö, İsveç refah devletinin pırıl pırıl vitrininin arkasında neler olup bittiğini göstermek için bir dizi roman yazmayı daha işin başında bir proje olarak tasarlamışlardı. Onların kitaplarında suç, tek bir insanın sapkınlığı olmaktan çok, bir toplumun kendisi hakkında bilmek istemediği şeylerin bir gün yüzeye vurmasıdır. Mankell’in Wallander’i ise Ystad’da, denizden esen rüzgârın hiç dinmediği İsveç’in küçük bir taşra kasabasında yaşar. Boşanmış, yorgun, ressam babasıyla bir türlü anlaşamayan, geceleri opera dinleyerek uykusuzluğunu avutan bir........