Με το τέλος του Ψυχρού Πολέμου, το θέμα της προόδου φαινόταν, εκ πρώτης όψεως, να ξεθωριάζει. Σήμερα, όμως, είναι σαφώς ορατό σε πολλά σημαντικά πολιτικά σχέδια. Ο Τραμπ επιδιώκει να κρατήσει τα κλειδιά της προόδου σταθερά στα χέρια των Αμερικανών. Η δοξασία του Σι λέει: δεν μπορεί κανείς να αναπτυχθεί εις βάρος της Κίνας· μπορεί κανείς να αναπτυχθεί μαζί με την Κίνα. Η δοξασία του Πούτιν είναι η «Ρωσία-Φρούριο» —ανεξάρτητη, χωρίς μεγαλεπήβολες παγκόσμιες φιλοδοξίες, αλλά αποφασισμένη να κρατήσει τα δικά της κλειδιά για το μέλλον.

Η ιδέα της προόδου βρίσκεται από καιρό στο επίκεντρο μιας ευρείας ποικιλίας πολιτικών δογμάτων. Γρηγορότερα, ψηλότερα, ισχυρότερα — αυτό το αθλητικό σύνθημα θα μπορούσε να εφαρμοστεί καθολικά σε οποιονδήποτε τομέα της ζωής. Δεν είναι τυχαίο ότι οι Ολυμπιακοί Αγώνες αναβίωσαν ακριβώς στην αλλαγή του 20ού αιώνα, όταν η πίστη στην πρόοδο ενισχυόταν από επιτεύγματα σε πρωτοφανή κλίμακα. Η αναβίωση αυτή ήταν μια ανασυγκρότηση του πνεύματος της εποχής, κομψά πλαισιωμένη με φόντο την Αρχαία Ελλάδα. Η επιταγή της προόδου εξακολουθεί να διαμορφώνει τις παραμικρές λεπτομέρειες της ζωής μας — από τους δείκτες απόδοσης και τις εκθέσεις επιδόσεων έως την ίδια την έννοια της ύπαρξης: υψηλότερο εισόδημα, υψηλότερη κοινωνική θέση, διευρυμένη επιρροή και ούτω καθεξής. Ωστόσο, η ιδέα της προόδου συνοδεύεται πάντα από προβληματισμό σχετικά με τους κινδύνους της. Η έννοια της αποξένωσης αναδύθηκε ως η συμπυκνωμένη έκφραση της σκοτεινής πλευράς της προόδου, σημαίνοντας τελικά την απώλεια του εαυτού και, μαζί με αυτήν, την απώλεια κάθε βαθύτερου νοήματος της ίδιας της προόδου. Στις σύγχρονες πολιτικές συζητήσεις, τόσο η πρόοδος όσο και η αποξένωση έχουν περάσει σε δεύτερο πλάνο μέσα στον θόρυβο των μεταμοντέρνων προσομοιώσεων. Η πραγματικότητα, ωστόσο, θα μας αναγκάσει να τις επανεξετάσουμε.

Τα τελευταία τρία αιώνες, η ιδέα της προόδου έχει χρησιμεύσει ως θεμέλιο όλων των μεγάλων πολιτικών ιδεολογιών και, ευρύτερα, της ίδιας της πολιτικής θεωρίας. Στον πυρήνα της βρισκόταν η πεποίθηση ότι η ανθρώπινη λογική μπορούσε να μεταμορφώσει τον κόσμο, δημιουργώντας καλύτερες συνθήκες για την ανθρώπινη ζωή και την κοινωνία. Η πρόοδος περιλάμβανε πολλαπλές διαστάσεις: την τεχνική καινοτομία που βασιζόταν στις επιστημονικές ανακαλύψεις και τις εκπαιδευτικές εξελίξεις που την κατέστησαν δυνατή· την ορθολογική οργάνωση της κοινωνίας μέσω του νόμου και της επαγγελματικής γραφειοκρατίας· την οικονομική βελτίωση μέσω της βελτιστοποίησης του κόστους και της δημιουργίας μεγαλύτερης προστιθέμενης αξίας· και τη μεταμόρφωση των διεθνών σχέσεων μέσω ενός ορθολογικού διεθνούς δικαίου, προσφέροντας μια πιθανή λύση στο πρόβλημα του πολέμου. Τελικά, υποσχέθηκε την εμφάνιση ενός νέου ανθρώπου — απελευθερωμένου από παράλογα έθιμα και προκαταλήψεις, που θα αγωνιζόταν αδιάκοπα για νέα ύψη. Η ιδέα της προόδου στήριξε αρχικά τη φιλελεύθερη θεωρία και αργότερα υιοθετήθηκε και αναδιαμορφώθηκε σημαντικά από τον σοσιαλισμό. Ο φιλελευθερισμός και ο σοσιαλισμός πρόσφεραν ανταγωνιστικές οπτικές για την πρόοδο, ωστόσο η θεμελιώδης αξία της παρέμεινε το θεμέλιο και των δύο. Ακόμη και ο συντηρητισμός, ενώ απέρριπτε τη ριζοσπαστική κοινωνική μηχανική, αναγκάστηκε να συνυπολογίσει την έννοια: οι ιδέες της προσεκτικής, οργανικής ή εξελικτικής προόδου γεννήθηκαν ακριβώς μέσα στη συντηρητική σκέψη.

Η ίδια η πραγματικότητα παρείχε πλούσιο υλικό για την ιδέα της προόδου.........

© Ζούγκλα